“แม่ซื้อ”

“เป็นหนึ่ง”ในความเชื่อโบราณของคนไทยที่เกี่ยวข้องกับเด็กทารก โดยเชื่อกันว่า ตั้งแต่เด็กแรกคลอดออกมาจากครรภ์มารดา จะมีสิ่งลึกลับคอยดูแลและปกปักรักษา เรียกว่า “แม่ซื้อ” ซึ่งบางความเชื่อมองว่าเป็นเทวดาประจำตัวเด็ก ขณะที่บางพื้นที่เชื่อว่าเป็นภูตผีหรือวิญญาณที่คอยดูแลเด็ก

ตามความเชื่อโบราณ แม่ซื้อจะอยู่กับเด็กตั้งแต่แรกเกิดไปจนถึงอายุประมาณ 12 เดือน หรือ 1 ขวบ ก่อนจะจากเด็กไป โดยหน้าที่ของแม่ซื้ออาจมีทั้งการปกป้อง ดูแล หยอกล้อ หรือในบางกรณีอาจเชื่อว่าแม่ซื้อเป็นสาเหตุที่ทำให้เด็กเจ็บป่วย หากเกิดความหวงแหนและต้องการนำเด็กกลับไปอยู่ด้วย

ในสมัยก่อน ความเชื่อเรื่องแม่ซื้อถือเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิต โดยเฉพาะในช่วงที่การแพทย์ยังไม่เจริญก้าวหน้า หากเด็กทารกเกิดอาการไข้ เจ็บป่วย ร้องไห้ไม่หยุด หรือมีอาการผิดปกติที่ไม่สามารถอธิบายได้ ผู้คนอาจเชื่อว่าเกิดจากการรบกวนของแม่ซื้อ

นอกจากนี้ ยังมีความเชื่อว่าเด็กทารกที่เพิ่งคลอดได้ไม่กี่วัน มักจะยิ้มทั้งในเวลาหลับและเวลาตื่น คนโบราณบางกลุ่มจึงเชื่อว่าเด็กกำลังยิ้มให้กับแม่ซื้อที่มาเล่นหรือมาเยี่ยมเยียน เมื่อเด็กมีอายุประมาณ 3–4 วัน พ่อแม่จึงอาจทำพิธีรับขวัญ เพื่อประกาศให้สิ่งลึกลับรับรู้ว่า เด็กคนนี้มีพ่อแม่เป็นมนุษย์แล้ว และเป็นลูกของครอบครัวนี้

สำหรับความเชื่อในภาคกลางและภาคเหนือ มีการกล่าวถึงแม่ซื้อทั้งหมด 7 นาง โดยแต่ละนางจะประจำอยู่กับเด็กตามวันเกิด ได้แก่ วันอาทิตย์ “วิจิตรมาวรรณ” มีหัวเป็นสิงห์ ผิวกายสีแดง วันจันทร์ “วรรณนงคราญ” มีหัวเป็นม้า ผิวสีขาวนวล วันอังคาร “ยักษบริสุทธิ์” มีหัวเป็นมหิงสา หรือควาย ผิวกายสีชมพู วันพุธ “สามลทัศ” มีหัวเป็นช้าง ผิวกายสีเขียว วันพฤหัสบดี “กาโลทุกข์” มีหัวเป็นกวาง ผิวกายสีเหลืองอ่อน วันศุกร์ “ยักษ์นงเยาว์” มีหัวเป็นโค ผิวกายสีฟ้าอ่อน และวันเสาร์ “เอกาไลย์” มีหัวเป็นเสือ ผิวกายสีดำ โดยแม่ซื้อทั้ง 7 นางมีเครื่องแต่งกายเป็นสีทองตามคติความเชื่อ

ส่วนภาคใต้มีความเชื่อว่า “แม่ซื้อ” เป็นสิ่งเร้นลับ ซึ่งไม่สามารถระบุได้ชัดเจนว่าเป็นเทวดาหรือภูตผี แต่มีหน้าที่คล้ายพี่เลี้ยงของเด็กทารก โดยมีแม่ซื้อ 4 ตน เป็นผู้หญิง ได้แก่ “ผุด ผัด พัด และผล”

สำหรับภาคอีสาน ความเชื่อเรื่องแม่ซื้อได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมเขมร โดยมีความเชื่อที่แตกต่างออกไปว่า “แม่ซื้อ” คือแม่คนเก่าที่มีหน้าที่สร้างทารกขึ้นมาในครรภ์ จากนั้นจะคอยเฝ้าดูแลจนเด็กคลอดออกมา และยังติดตามมาดูแลต่อด้วยความรัก

แต่เมื่อเด็กมีแม่คนใหม่ แม่ซื้ออาจเกิดความหวงแหนและอยากได้เด็กกลับไปอยู่กับตนในเมืองผี จึงเกิดความเชื่อว่า หากเด็กเจ็บป่วยหรือมีอาการผิดปกติ อาจเป็นเพราะแม่ซื้อพยายามรบกวนหรือพยายามนำเด็กกลับไป

จากความเชื่อดังกล่าวจึงเกิดพิธีกรรมรับขวัญเด็กขึ้นในหลายพื้นที่ โดยแต่ละภาคมีรายละเอียดแตกต่างกัน

ในภาคกลางมีพิธีที่เรียกว่า “พิธีบัตรพลีแม่ซื้อ” ผู้ประกอบพิธีจะทำบัตรจากกาบกล้วยเป็นรูปสี่เหลี่ยม ปูพื้นด้วยใบตอง และใส่ของกินต่าง ๆ เช่น ข้าว น้ำ กุ้งพล่า ปลา รวมถึงตุ๊กตาดินรูปผู้หญิงนั่งพับเพียบประคองเด็กไว้บนตัก เมื่อกล่าวคำในพิธีเสร็จ จะมีการหักศีรษะตุ๊กตาดินออก เชื่อกันว่าเป็นการให้แม่ซื้อเอาตุ๊กตาไปเล่นแทนเด็ก เพื่อไม่ให้มารบกวนหรือทำให้เด็กเจ็บป่วย

ภาคใต้มีพิธีที่เรียกว่า “ทำแม่ซื้อ” หรือ “เสียแม่ซื้อ” เชื่อว่าเป็นสิริมงคลแก่เด็ก และช่วยให้ได้รับการดูแลรักษาจากแม่ซื้อเป็นอย่างดี โดยการทำพิธีมักกำหนดตามวันเกิดของเด็ก หากเป็นช่วงข้างขึ้นให้ใช้วันคี่ และหากเป็นช่วงข้างแรมให้ใช้วันคู่ ตามคติความเชื่อของแต่ละท้องถิ่น

ส่วนภาคอีสานมีพิธีรับขวัญเด็กอ่อน โดยนำเด็กทารกมาใส่กระด้งร่อน พร้อมกล่าวว่า “สามวันลูกผี สี่วันลูกคน ลูกของใคร ใครเอาไปเน้อ” จากนั้นพ่อแม่จะรับว่าเป็นลูกของตน ผู้ทำพิธีก็จะส่งเด็กคืนให้กับพ่อแม่ ตามความเชื่อ แม่ซื้อเดิมจะรับรู้ว่าเด็กกลายเป็นลูกคนแล้ว และจะไม่มารบกวนอีก

นอกจากเรื่องความเชื่อแล้ว “แม่ซื้อ” ยังสะท้อนให้เห็นถึงวิถีชีวิตของคนในอดีต โดยเฉพาะในยุคที่การแพทย์ยังไม่ก้าวหน้า การเจ็บป่วยของเด็กทารกจำนวนมากไม่สามารถหาสาเหตุได้อย่างชัดเจน ผู้คนจึงใช้ความเชื่อ พิธีกรรม และภูมิปัญญาท้องถิ่นในการอธิบายสิ่งที่เกิดขึ้น รวมถึงใช้เป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจของครอบครัว

ความเชื่อเรื่องแม่ซื้อยังมีหลักฐานทางวัฒนธรรมปรากฏอยู่ใน “โองการแม่ซื้อ” ซึ่งมีการจารึกไว้ที่วัดโพธิ์ และเกี่ยวข้องกับหมวดตำรายา สะท้อนให้เห็นว่าเรื่องแม่ซื้อมีความสัมพันธ์กับแนวคิดเกี่ยวกับการเจ็บป่วยและการรักษาเด็กในสังคมไทยสมัยก่อน

ปัจจุบันความเชื่อเรื่องแม่ซื้อไม่ได้มีอิทธิพลต่อการดูแลเด็กมากเหมือนในอดีต เพราะความก้าวหน้าทางการแพทย์ทำให้สามารถวินิจฉัยและรักษาอาการเจ็บป่วยของเด็กได้อย่างมีหลักการมากขึ้น อย่างไรก็ตาม เรื่องแม่ซื้อยังคงเป็นส่วนหนึ่งของมรดกทางวัฒนธรรมและความเชื่อพื้นบ้านที่น่าสนใจ

ท้ายที่สุดแล้ว “แม่ซื้อ” อาจไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของเทวดาหรือภูตผี แต่ยังสะท้อนให้เห็นถึงความรัก ความห่วงใย และความกลัวของพ่อแม่ในอดีตที่มีต่อลูกน้อย เพราะไม่ว่าจะผ่านมากี่ยุคสมัย ความปรารถนาของคนเป็นพ่อแม่ก็ยังคงเหมือนเดิม นั่นคือการขอให้ลูกปลอดภัย แข็งแรง และเติบโตขึ้นมาอย่างดีที่สุด

อ้างอิงข้อมูล: สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ และสารานุกรมไทยสำหรับเยาวชน

#ออโต้เดอะโกส

#เรื่องเล่า

#แม่ซื้อ

#ผี

#หลอน