ผู้จัดการมรดกเสียชีวิต
คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 4769/2566
เมื่อผู้คัดค้านที่ 5 ซึ่งเป็นผู้จัดการมรดกคนหนึ่งของเจ้ามรดกถึงแก่ความตาย ทำให้ผู้จัดการมรดกที่เหลืออยู่ 6 คน ไม่อาจจัดการมรดกต่อไปได้ โดยที่ศาลยังไม่ได้มีคำสั่งอนุญาตให้ผู้จัดการมรดกที่เหลืออยู่ทั้ง 6 คน เป็นผู้จัดการมรดก เพราะจะเป็นการฝ่าฝืนคำสั่งศาลที่ให้ผู้ร้องและผู้คัดค้านทั้งหกร่วมกันจัดการมรดกของผู้ตาย ทั้งกรณีไม่อาจนำ ป.พ.พ. มาตรา 1715 วรรคสอง ที่กำหนดให้ผู้จัดการมรดกที่เหลืออยู่จัดการมรดกต่อไปได้ แต่ไม่อาจจัดการมรดกโดยลำพังมาใช้บังคับกับกรณีการตั้งผู้จัดการมรดกในคดีนี้ได้ เพราะคดีนี้ไม่ใช่การตั้งผู้จัดการมรดกตามพินัยกรรม การที่ผู้จัดการมรดกคนหนึ่งถึงแก่ความตายย่อมทำให้อำนาจในการจัดการมรดกของผู้จัดการมรดกที่ถึงแก่ความตายสิ้นสุดลง โดยไม่จำต้องมีคำสั่งถอนผู้จัดการมรดกที่ถึงแก่ความตายออกจากการเป็นผู้จัดการมรดก แต่จะต้องมีคำสั่งเกี่ยวกับอำนาจในการจัดการมรดกของผู้จัดการมรดกที่เหลืออยู่ต่อไป
การที่ผู้คัดค้านที่ 5 ถึงแก่ความตาย ทำให้คงเหลือผู้จัดการมรดกที่มีอำนาจในการจัดการมรดกเพียง 6 คน ซึ่งมิอาจหาเสียงชี้ขาดได้หากเกิดกรณีที่มีความเห็นแบ่งเป็นสองฝ่าย และแต่ละฝ่ายมีคะแนนเสียงเท่ากันดังนั้น จึงต้องใช้กระบวนการทางกฎหมายตามที่บัญญัติไว้ใน ป.พ.พ. มาตรา 1726 โดยจะต้องให้ผู้มีส่วนได้เสียร้องขอต่อศาลให้เป็นผู้ชี้ขาดต่อไป ทั้งเมื่อบทบัญญัติแห่ง ป.พ.พ. มาตรา 1713 วรรคสอง กำหนดให้การตั้งผู้จัดการมรดกในกรณีที่ไม่มีข้อกำหนดพินัยกรรม ให้ศาลตั้งเพื่อประโยชน์แก่กองมรดกตามพฤติการณ์ และโดยคำนึงถึงเจตนาของเจ้ามรดก แล้วแต่ศาลจะเห็นสมควร ซึ่งกรณีที่มีผู้จัดการมรดกหลายคน การทำหน้าที่ผู้จัดการมรดกต้องถือตามเสียงข้างมากตามที่บัญญัติไว้ใน ป.พ.พ. มาตรา 1726 เมื่อคำนึงถึงเหตุขัดข้องในการจัดการมรดก การตั้งผู้คัดค้านเป็นผู้จัดการมรดกของผู้ตายด้วยย่อมทำให้การจัดการมรดกมีเสียงข้างมากซึ่งน่าจะเป็นไปเพื่อประโยชน์ต่อกองมรดกของผู้ตาย
หลายคนที่ค้นหา “มาตรา 1713” หรือ “ขั้นตอนการจัดตั้งผู้จัดการมรดก” มักเจอปัญหาคล้ายกันคือ ศาลตั้งผู้จัดการมรดกหลายคนไว้ร่วมกัน แล้วต่อมามีผู้จัดการมรดกคนหนึ่งเสียชีวิต หรือมีความขัดแย้งจนทำงานต่อไม่ได้ กรณีนี้อยากสรุปแนวคิดและแนวทางปฏิบัติให้เป็นขั้นตอนแบบที่เอาไปใช้คุยในบ้านได้ง่ายๆ ค่ะ 1) มาตรา 1713 เกี่ยวอะไรกับการตั้งผู้จัดการมรดก? ถ้าผู้ตายไม่ได้กำหนดเรื่องผู้จัดการมรดกไว้ในพินัยกรรม (หรือไม่มีพินัยกรรม) หลักคือศาล “ตั้ง” ผู้จัดการมรดกให้เหมาะกับพฤติการณ์ เพื่อประโยชน์ของกองมรดก และโดยคำนึงถึงเจตนาของเจ้ามรดกเท่าที่พออนุมานได้ ตรงนี้ทำให้ในทางปฏิบัติ ศาลอาจตั้งหลายคนร่วมกัน เช่น ทายาทหลายฝ่าย เพื่อให้ถ่วงดุลและเดินงานได้รอบด้าน 2) ถ้าผู้จัดการมรดกเสียชีวิต อำนาจหมดทันทีไหม? จากแนวคำพิพากษาฎีกา 4769/2566 “อำนาจของผู้จัดการมรดกที่เสียชีวิตสิ้นสุดลงโดยทันที” โดยไม่ต้องรอคำสั่งถอน แต่ประเด็นสำคัญคือ ศาลยังต้องมีคำสั่ง “จัดระเบียบอำนาจ” ของผู้จัดการมรดกที่เหลือว่าจะดำเนินการต่ออย่างไร โดยเฉพาะคดีที่ศาลเคยมีคำสั่งให้หลายคนต้องร่วมกันจัดการตามที่ศาลกำหนดไว้ 3) ปัญหาคะแนนเสียง/เสียงข้างมาก (ป.พ.พ. 1726) เมื่อมีผู้จัดการมรดกหลายคน การตัดสินใจมักยึดเสียงข้างมาก หากจำนวนที่เหลือเป็นเลขคู่ (เช่นเหลือ 6 คน) จะมีความเสี่ยง “เสียงเท่ากัน” แล้วเดินงานไม่ได้ เช่น จะขายทรัพย์สิน ชำระหนี้ ทำบัญชีทรัพย์ ฯลฯ ในทางออก ศาลอาจให้ผู้มีส่วนได้เสียยื่นคำร้องให้ศาลชี้ขาด หรือพิจารณาตั้งเพิ่ม/ปรับโครงสร้างผู้จัดการมรดกเพื่อให้เกิดเสียงข้างมากที่ชัดเจนและเป็นประโยชน์ต่อกองมรดก 4) ขั้นตอนการยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก (ฉบับจับมือทำ) - เตรียมเอกสารหลัก: ใบมรณบัตร, ทะเบียนบ้านผู้ตาย, เอกสารแสดงความเป็นทายาท/ความเกี่ยวข้อง, รายการทรัพย์สิน-หนี้สินเท่าที่มี, (ถ้ามี) พินัยกรรม - เขียนคำร้องต่อศาลให้ตั้งผู้จัดการมรดก ระบุเหตุจำเป็น เช่น ต้องจัดการทรัพย์/ปิดบัญชี/โอนกรรมสิทธิ์/ชำระหนี้ - นัดไต่สวน: ศาลจะดูความเหมาะสม คุณสมบัติ ความขัดแย้ง และประโยชน์ของกองมรดก - เมื่อได้คำสั่งแล้ว ค่อยนำคำสั่งไปดำเนินการกับธนาคาร ที่ดิน บริษัท ประกัน ฯลฯ 5) ตัวอย่าง “คำร้องคัดค้านผู้จัดการมรดก” ควรมีสาระอะไรบ้าง? คำค้นนี้เจอบ่อยมาก แต่สิ่งสำคัญคือ “คัดค้านด้วยเหตุที่พิสูจน์ได้” เช่น - ผู้ถูกร้องมีผลประโยชน์ขัดกันชัดเจน (เช่นเป็นคู่พิพาทเรื่องทรัพย์) - เคยยักยอก/ปกปิดทรัพย์มรดก หรือบริหารทรัพย์ไม่โปร่งใส - มีพฤติการณ์ไม่เหมาะสม ทำให้กองมรดกเสียหาย ในคำคัดค้านควรแนบพยานเอกสาร/พยานบุคคลให้ครบ และเสนอทางออก เช่น ขอให้ศาลตั้งบุคคลกลาง หรือเพิ่มผู้จัดการมรดกอีกคนเพื่อให้เกิดเสียงข้างมากและตรวจสอบกันได้ สรุปสั้นๆ: เมื่อผู้จัดการมรดกคนหนึ่งเสียชีวิต อำนาจของคนนั้นจบทันที แต่ “การทำงานของทีมที่เหลือ” ควรให้ศาลมีคำสั่งกำกับให้ชัด โดยเฉพาะเมื่อเหลือจำนวนคู่และมีโอกาสเสียงเท่ากัน ใครเป็นผู้มีส่วนได้เสียสามารถยื่นคำร้องต่อศาลเพื่อให้การจัดการมรดกเดินต่อได้อย่างถูกต้องและเป็นประโยชน์ต่อกองมรดกค่ะ