หลายคนเป็น “ต่อมน้ำลายอักเสบ” แล้วกังวลมาก เพราะคลำเจอก้อนใต้กราม (submandibular gland) หรือบวมข้างแก้มบริเวณต่อมหู (parotid gland) บางรายเจ็บจี๊ดเวลาน้ำลายออก โดยเฉพาะตอนกินข้าว เปรี้ยวๆ หรือเห็นเป็นตุ่ม/ถุงใสใต้ลิ้น จนไม่แน่ใจว่าต้องทำยังไงดี อาการที่พบบ่อย - บวมเจ็บใต้กรามหรือหน้ากกหู บางครั้งผิวบริเวณนั้นร้อน - ปวดมากขึ้นตอนกินอาหาร เพราะต่อมน้ำลายถูกกระตุ้นให้ทำงาน - ปากแห้ง น้ำลายน้อย กลืนแล้วฝืด - บางคนมีไข้ หรือมีหนอง/รสขมในปาก (ควรระวังติดเชื้อ) สาเหตุที่เจอบ่อย 1) ดื่มน้ำน้อย/ขาดน้ำ ทำให้น้ำลายข้นและอุดตันง่าย 2) สุขอนามัยช่องปากไม่ดี ฟันผุ เหงือกอักเสบ เชื้อโรคไหลย้อนเข้าท่อ 3) นิ่วต่อมน้ำลาย/ท่ออุดตัน ทำให้บวมเป็นๆหายๆ เวลาเคี้ยว ต่อมน้ำลายอักเสบ “กินยาอะไร” ได้บ้าง? - ถ้าปวด: พาราเซตามอลมักช่วยได้ (ทานตามฉลาก/ข้อห้าม) - ถ้าสงสัยติดเชื้อแบคทีเรีย (บวมแดงร้อน มีไข้ มีหนอง): มักต้องให้แพทย์พิจารณายาปฏิชีวนะ ไม่แนะนำซื้อยากินเอง เพราะเลือกยาไม่ตรงเชื้ออาจไม่หายและลามได้ - เลี่ยงการใช้ยาแก้อักเสบ/ยาแก้ปวดบางชนิดถ้ามีโรคกระเพาะ ไต หรือทานยาละลายลิ่มเลือดอยู่ ควรปรึกษาเภสัชกร/แพทย์ก่อน วิธีดูแลตัวเองที่ช่วยลดการอักเสบ (ทำร่วมกับการรักษา) 1) ดื่มน้ำให้พอ: วันละประมาณ 6–8 แก้ว (มาก-น้อยขึ้นกับโรคประจำตัว) ช่วยให้น้ำลายไม่ข้น 2) กระตุ้นน้ำลายอย่างอ่อนโยน: อมลูกอมรสเปรี้ยวแบบไม่ใส่น้ำตาล หรือบีบมะนาวเจือจางเล็กน้อย (ถ้าไม่แสบปาก) ช่วยให้ท่อเปิดและระบายได้ 3) ประคบอุ่น + นวดเบาๆ: ประคบอุ่น 10–15 นาที วันละ 2–3 รอบ แล้วนวดจากด้านหลัง/ด้านข้างไล่ไปทางปากอย่างเบามือ (ห้ามบีบแรงจนช้ำ) 4) ดูแล “ช่องปาก”: แปรงฟันให้สะอาด ใช้ไหมขัดฟัน บ้วนปากน้ำเกลืออุ่น ลดเชื้อในปาก บางคนเปลี่ยนยาสีฟันที่อ่อนโยนแล้วระคายเคืองน้อยลง กรณี “ตุ่มใสใต้ลิ้น” วิธีดูแลเบื้องต้น ตุ่มใสใต้ลิ้นบางครั้งคือถุงน้ำจากท่อน้ำลายอุดตัน (คล้าย mucocele/ranula) แนะนำอย่าเจาะเองหรือบีบเอง เพราะเสี่ยงติดเชื้อและกลับมาเป็นซ้ำ ควรให้แพทย์ตรวจว่ามีท่ออุดตันหรือนิ่วร่วมไหม ควรไปพบแพทย์ทันทีถ้ามีข้อใดข้อหนึ่ง - ไข้สูง หนาวสั่น บวมแดงร้อนมากขึ้นเร็ว - อ้าปากลำบาก กลืนลำบาก หายใจลำบาก - เจ็บรุนแรง ก้อนโตขึ้นเรื่อยๆ หรือเป็นซ้ำบ่อย - บวมที่ต่อมหู/ใต้กรามร่วมกับปวดมากทุกครั้งที่กิน ถ้าอาการยังไม่ดีขึ้นใน 48–72 ชม. แม้ดูแลตัวเองแล้ว แนะนำให้ตรวจหาสาเหตุ เช่น นิ่วต่อมน้ำลาย หรือการติดเชื้อ เพื่อรักษาให้ตรงจุดค่ะ