เราไม่ได้ใช้แอปฯ เพราะรัก แต่ใช้เพราะไม่มีทางเลือก💔
ลองนึกถึงวันธรรมดาของคนไทยคนหนึ่ง
ตื่นเช้า สั่งกาแฟผ่านแอปฯ
กลางวัน สั่งข้าวกล่องผ่านแอปฯ
เย็น เรียกรถกลับบ้านผ่านแอปฯ
ก่อนนอน กดซื้อของที่อยากได้มานานผ่านแอปฯ
ทุกอย่างสะดวก ทุกอย่างเร็ว ทุกอย่างอยู่ในมือถือเครื่องเดียว
แต่มีคำถามที่ไม่ค่อยมีใครถามดังๆ ว่า
ความสะดวกนี้ ต้นทุนอยู่ที่ไหน และใครเป็นคนจ่าย?
.
ช่วงที่ผ่านมา ป ระเด็นเรื่องค่าธรรมเนียมแพลตฟอร์มถูกหยิบยกมาวิพากษ์วิจารณ์อย่างหนักหน่วง ร้านค้าบ่นว่าค่าธรรมเนียมแพง ไรเดอร์บอกว่างานหนักแต่รายได้ไม่แน่นอน คนขับรถเจอต้นทุนที่พุ่งสูงขึ้น ส่วนผู้บริโภคก็รู้สึกว่าทุกอย่างแพงขึ้นเรื่อยๆ ขณะที่ฝั่งแพลตฟอร์มเองก็แย้งว่าพวกเขามีต้นทุนมหาศาลในการดูแลระบบ
นี่ไม่ใช่เรื่องของใครคนใดคนหนึ่ง แต่มันคือสมการใหม่ของเศรษฐกิจไทยที่ส่งผลกระทบถึงกันเป็นโดมิโน่
.
1. ร้านค้า x ผู้ซื้อ: กำไรที่หายไป กับบิลที่แพงขึ้นโดยไม่รู้ตัว
สำหรับคนค้าขาย แพลตฟอร์มคือโอกาสทองในการเข้าถึงลูกค้าทั่วประเทศโดยไม่ต้องเช่าตึกในห้าง แต่ในความเป็นจริง โอกาสนี้มีราคาสูงลิ่ว หลายร้านไม่ได้เจ๊งเพราะขายไม่ได้ แต่เจ๊งเพราะ "ขายดีจนไม่เหลืออะไร"
ผู้ขายไม่ได้เจอแค่ค่าคอมมิชชัน แต่ยังมีค ่าธรรมเนียมธุรกรรม ค่าระบบ ค่าโฆษณาเพื่อดันยอดมองเห็น และค่าเข้าร่วมแคมเปญต่างๆ ยิ่งแพลตฟอร์มมีอำนาจในการควบคุมระบบ ร้านค้ายิ่งถูกบีบให้ต้องจ่ายเพื่อไม่ให้ร้านตัวเอง "ล่องหน" ไปจากสายตาลูกค้า จากเดิมที่ตั้งราคาตามต้นทุนสินค้า วันนี้ร้านค้าต้องบวก "ต้นทุนการอยู่รอดบนแอปฯ" เข้าไปด้วย
และสุดท้าย ปลายทางของต้นทุนนี้ก็ถูกส่งต่อไปยัง "ผู้บริโภค" เราอาจจะคิดว่าเราได้ส่วนลด ได้ความสะดวกสบาย แต่ในความเป็นจริง เรากำลังจ่ายเงินซื้อสินค้าแฝงค่า GP หรือค่าธรรมเนียมยิบย่อยที่ซ่อนอยู่ในหน้าชำระเงิน เป็นต้นทุนที่มองไม่เห็น แต่เราควักกระเป๋าจ่ายจริงทุกวัน
.
2. ไรเดอร์ x คนขับรถ: อิสระที่ไร้อำนาจต่อรอง
กลุ่มคนที่รับแรงกระแทกหนักที่สุดในระบบนี้คือ แรงงานบนแพลตฟอร์ม (Gig Workers) หล ายคนกระโดดเข้ามาทำอาชีพนี้เพราะคำว่า "อิสระ" จะเปิด-ปิดแอปฯ ตอนไหนก็ได้
แต่ความจริงในโลกของอัลกอริทึมนั้นต่างออกไป รายได้ต่อรอบผันผวนตลอดเวลา จำนวนงานขึ้นอยู่กับแต้มและคะแนน ขณะที่ค่าน้ำมัน ค่าเสื่อมรถ และความเสี่ยงบนท้องถนน พวกเขาต้องแบกรับเอง 100% พวกเขาจึงอยู่ตรงกลางระหว่าง "ผู้ประกอบอาชีพอิสระ" กับ "แรงงานที่ถูกระบบจัดคิวให้ทำงาน"
ยิ่งเมื่อภาครัฐเริ่มเข้ามาจัดระเบียบเพื่อความปลอดภัย (ซึ่งเป็นเรื่องดี) เช่น การทำใบอนุญาตหรือจดทะเบียนให้ถูกประเภท มันกลับกลายเป็นต้นทุนใหม่ที่เพิ่มเข้ามาทันที คำถามคือ ใครควรเป็นคนช่วยแบกรับต้นทุนในช่วงเปลี่ยนผ่านนี้? ระหว่างคนขับ แพลตฟอร์ม รัฐบาล หรือจะผลักให้ผู้โดยสารผ่านค่าบริการที่แพงขึ้น?
.
3. แพลตฟอร์ม x รัฐบาล: อำนาจล้นมือ กับโจทย์หินของการคุมเกม
หากมองอย่างเป็นธรรม แพลตฟอร์มไม่ใช่ผู้ร้ายเสียทีเดียว เพราะการพัฒนาเทคโนโลยี ระบบความปลอดภัย และการทำการตลาดเพื่อดึงคนเข้ามาใช้ มีต้นทุนที่สูงมาก การเก็บค่าธรรมเนียมจึงเป็นเรื่องปกติของธุรกิจ
แต่ปัญหาคือ "อำนาจที่มากเกินไป" เมื่อแพลตฟอร์มสามารถชี้นิ้วได้ว่าร้านไหนจะรอด ไรเดอร์คนไหนจะจับงานได้ หรือผู้ซื้อจะเห็นราคาแบบไหน อำนาจระดับนี้จึงจำเป็นต้องมาพร้อมกับความรับผิดชอบและความโปร่งใส
นี่คือโจทย์ที่ยากที่สุดของรัฐบาล ถ้าปล่อยปละละเลย คนตัวเล็กก็โดนสูบจนซีด แต่ถ้าเข้าไปแทรกแซงหรือคุมราคาแบบทื่อๆ แพลตฟอร์มก็อาจจะลดการลงทุน หรือผลักภาระกลับมาที่ตลาดทันที สิ่งที่รัฐต้องทำจึงไม่ใช่การสั่งห้าม แต่คือการสร้าง "กติกาที่โปร่งใส" เช่น ค่าธรรมเนียมต้องเคลียร์ การเปลี่ยนเงื่อนไขต้องแจ้งล่วงหน้า และมีช่องทางให้คนตัวเล็กอุทธรณ์ได้จริง
.
ทางออกของ "ภาวะพึ่งพาแพลตฟอร์ม"
ในชีวิตจริง ทุกวันนี้เราไม่ได้ใช้แอปฯ เพราะรัก แต่ใช้เพราะ "ไม่มีทางเลือกอื่นที่ดีกว่า" ร้านค้าไม่เข้าแอปฯ ก็ไม่มีลูกค้า ไรเดอร์ไม่เปิดแอปฯ ก็ไม่มีงาน ผู้ซื้อไม่ใช้แอปฯ ก็เสียเวลา นี่คือภาวะพึ่งพาที่เบ็ดเสร็จเด็ดขาด
ดังนั้น คำกล่าวที่ว่า "ถ้าไม่พอใจก็ไม่ต้องใช้" จึงเป็นคำพูดที่ใช้ไม่ได้จริงในโลกเศรษฐกิจปัจจุบัน ทางออกที่ยั่งยืนจึงต้องขับเคลื่อนด้วย 3 ปัจจัยพร้อมกัน:
- แพลตฟอร์มต้องโปร่งใสขึ้น เลิกใช้ระบบกล่องดำ สูตรคำนวณค่าธรรมเนียมและอัลกอริทึมต้องชัดเจน คาดเดาได้ และไม่เปลี่ยนกติกากะทันหันจนคนทำมาหากินตั้งตัวไม่ทัน
- รัฐต้องกำกับแบบเข้าใจเศรษฐกิจจริง ช่วยลดภาระคนตัวเล็กในช่วงเปลี่ยนผ่าน ไม่ใช่แจกแต่กฎเกณฑ์แต่ไม่มีมาตรการเยียวยา
- ธุรกิจต้องสร้างภูมิคุ้มกันตัวเอง ร้านค้าต้องพยายามทำระบบสมาชิก (Direct-to-Consumer) หรือสร้างช่องทางขายตรงของตัวเองควบคู่ไปด้วย เพื่อไม่ให้แพลตฟอร์มกลายเป็นท่อน้ำเลี้ยงสายเดี่ยวของชีวิต
.
แพลตฟอร์มไม่ใช่ปีศาจ และก็ไม่ใช่พระเจ้า... มันควรเป็น "เครื่องมือ" ที่ช่วยขับเคลื่อนเศรษฐกิจให้เดินหน้าได้เร็วขึ้น ไม่ใช่ "ด่านตรวจ" ที่คอยเก็บค่าผ่านทางแพงขึ้นเรื่อยๆ จนคนตัวเล็กไม่เหลือแม้แต่ทุนจะเดินต่อ
โจทย์ใหญ่หลังจากนี้ ไม่ใช่การตั้งคำถามว่าควรมีแพลตฟอร์มไหม แต่คือเราจะจัดสรรผลประโยชน์อย่างไรให้เศรษฐกิจแพลตฟอร์มของไทย "โตไปด้วยกัน" ทั้งระบบ... ไม่ใช่ปล่อยให้แพลตฟอร์มโตระเ บิดอยู่ฝ่ายเดียว บนหยาดเหงื่อและต้นทุนของทุกคนที่ไร้ทางเลือก
.
ชีวิตประจำวันของคนไทยในยุคสังคมดิจิทัลมักวนเวียนอยู่กับการใช้แอปพลิเคชันต่างๆ ตั้งแต่ตื่นเช้าจนก่อนนอน แอปฯ เหล่านี้นอกจากจะสร้างความสะดวกสบายแล้ว ยังกลายเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงได้ยากด้วย นี่คือสิ่งที่ทำให้ผมรู้สึกว่าการใช้แอปฯ ไม่ใช่เรื่องของความชอบหรือรักใคร่ แต่เป็นผลจาก "ไม่มีทางเลือกอื่นที่ดีกว่า" อย่างแท้จริง เมื่อมองในมุมของผู้ประกอบการร้านค้า ผมเคยสัมผัสกับเจ้าของร้านที่ต้องเผชิญกับภาระค่าธรรมเนียมแพงจากแพลตฟอร์ม ซึ่งทำให้กำไรแทบไม่เหลือเพียงพอต่อการหมุนเวียนธุรกิจ ต้องยอมจ่ายค่าระบบ ค่าธุรกรรม และค่าโฆษณาเพื่อให้ถูกมองเห็นบนแพลตฟอร์ม พอลองคิดดูในฐานะผู้บริโภค เราแทบไม่รู้เลยว่าราคาที่จ่ายไปนั้นมีต้นทุนแอบแฝงอยู่มากมาย ไหนจะส่วนต่างค่าธรรมเนียมที่ร้านค้าและไรเดอร์ต้องรับผิดชอบ ส่งผลให้ราคาสินค้าและบริการสูงขึ้นโดยไม่รู้ตัว ส่วนสำหรับไรเดอร์หรือคนขับรถ ผมรู้สึกว่าแม้จะได้รับอิสรภาพที่จะเลือกเวลาทำงานเองได้ แต่ความจริงแล้ว กลับอยู่ภายใต้กฎเกณฑ์ของอัลกอริทึมที่บังคับให้ต้องทำงานหนักเพื่อให้ได้คะแนนที่ดี รายได้จึงไม่แน่นอนและขึ้นกับหลายปัจจัยที่ควบคุมไม่ได้ ค่าน้ำมันและค่าดูแลรถทั้งหมดต้องจ่ายเอง แถมยังมีต้นทุนจากกฎระเบียบใหม่ที่รัฐตั้งขึ้นเพื่อความปลอดภัยอีก ทำให้รู้สึกว่าอิสระเหมือนจะดี แต่กลับไม่มีอำนาจต่อรองจริง ด้านภาครัฐและแพลตฟอร์ม ผมเห็นว่ารัฐบาลต้องทำหน้าที่กำกับดูแลให้เกิดความโปร่งใสและเป็นธรรม เช่น กำหนดกติกาที่ชัดเจนเกี่ยวกับค่าธรรมเนียมและเงื่อนไขการใช้งาน พร้อมเปิดช่องทางให้ผู้ที่ได้รับผลกระทบสามารถร้องเรียนหรืออุทธรณ์ได้จริง ส่วนแพลตฟอร์มเองก็ควรหยุดใช้ระบบกล่องดำที่มองไม่เห็นสูตรการคำนวณและเปลี่ยนแปลงกฎกะทันหันซึ่งสร้างความกังวลให้คนทำมาหากิน สุดท้ายแล้ว การพึ่งพาแพลตฟอร์มอย่างเบ็ดเสร็จเด็ดขาดไม่ใช่ทางออกที่ดีสำหรับทุกฝ่ายทั้งหมด หากเราสามารถสร้างสมดุลระหว่างความโปร่งใสของแพลตฟอร์ม กฎเกณฑ์ที่เหมาะสมของรัฐ และการเสริมความแข็งแกร่งของธุรกิจเล็กๆ ให้มีช่องทางขายตรงของตัวเองได้ ก็จะช่วยสร้างเศรษฐกิจดิจิทัลที่เติบโตไปด้วยกันอย่างยั่งยืนมากกว่า การใช้แอปฯ ในทุกวันนี้จึงเหมือนกับการเดินบนสะพานที่ไม่มีทางเลี้ยวกลับ ต้องก้าวต่อไปอย่างระมัดระวัง เพราะต้นทุนของความสะดวกนั้นเหมือนมีใครบางคนจ่ายแรงกาย แรงใจ และเงินในกระเป๋าโดยที่เราแทบไม่รู้ตัวเลย
