Khi loài vật lên ngôi - Karel Capek

Lúc mới cầm “Khi Loài Vật Lên Ngôi”, mình bị hút vào ngay từ những trang sách mở ra với quá trời phông chữ khác nhau. Cảm giác giống như đang đọc một tập hồ sơ lớn: nào là mẩu báo “SA GIÔNG CỨU 36 NGƯỜI THOÁT CHẾT”, nào là đoạn hội thoại giữa nhà khoa học, thuyền trưởng J. Van Toch, rồi cả những tranh luận triết học kiểu “SA GIÔNG CÓ TÂM HỒN KHÔNG?”. Điểm mình thích là sách không chỉ kể chuyện loài sa giông mà còn làm mình nghĩ lại về cách con người đối xử với loài vật. Những đoạn mô tả hành vi giao phối, tập tính sinh sản của sa giông nghe thì rất khoa học, lạnh lùng, nhưng đọc kỹ lại thấy tác giả đang soi chiếu chính xã hội loài người: chúng ta sẵn sàng biến sinh vật khác thành công cụ cho tham vọng kinh tế, chiến tranh, thí nghiệm… mà ít khi tự hỏi liệu chúng có cảm xúc, có đau đớn hay không. Những trang viết về Andrias Scheuchzeri và các hóa thạch, xương cốt sinh vật cổ đại cũng tạo cho mình cảm giác thời gian bị kéo giãn: loài người chỉ là một lát cắt mỏng trong lịch sử trái đất, nhưng lại cư xử như mình là trung tâm vũ trụ. Mình nhớ mãi một số đoạn tranh luận, nơi người ta liên tục hỏi: nếu một loài vật có thể hiểu ngôn ngữ, có tổ chức, có suy nghĩ, thậm chí biết nổi loạn, thì chúng ta còn dám gọi chúng là "thấp kém" nữa không? Kết cấu dạng nhiều văn bản lồng ghép (báo chí, thư từ, đối thoại, ghi chép khoa học…) cũng khiến mình liên tưởng đến cảm giác lướt qua vô số “trang sách mở ra” trên mạng: tin tức giật gân, tranh luận đạo đức, nghiên cứu khoa học… Tác giả như đang chơi trò cắt ghép thông tin, bắt người đọc tự xâu chuỗi ý nghĩa, giống hệt cảm giác chúng ta đọc từng mẩu bài viết, từng đoạn trích rời rạc rồi tự ghép thành bức tranh lớn. Nếu bạn đang tìm một cuốn sách không chỉ kể chuyện giả tưởng mà còn gợi suy nghĩ về khoa học, đạo đức, quyền của loài vật, và cả sự kiêu ngạo của con người, thì “Khi Loài Vật Lên Ngôi” rất đáng để bạn mở trang đầu tiên ra và thử. Với mình, đây là kiểu sách đọc xong còn muốn gập lại, nhìn bìa sách rồi tự hỏi: nếu một ngày loài vật thật sự “lên ngôi”, mình sẽ đứng về phía nào?