ยา Methotrexate

🔬 ข้อมูลสำคัญของยา Methotrexate

ประเภทของยา:

📍ยากดภูมิคุ้มกัน (Immunosuppressant)

📍ยาต้านมะเร็ง (Antimetabolite – folic acid antagonist)

ข้อบ่งใช้:

- มะเร็ง (เช่น acute lymphoblastic leukemia, lymphoma, breast cancer)

- โรคข้ออักเสบรูมาตอยด์ (Rheumatoid arthritis)

- โรคสะเก็ดเงิน (Psoriasis)

- การรักษาการตั้งครรภ์นอกมดลูก (Ectopic pregnancy)

---

👩‍⚕️ บทบาทของพยาบาลในการดูแลผู้ป่วยที่ใช้ Methotrexate

1. ก่อนให้ยา

- ตรวจสอบข้อบ่งใช้: ว่าใช้เพื่อรักษาโรคใด (เพราะขนาดยาแตกต่างกันมาก)

- ตรวจค่าการทำงานของตับและไต: เช่น AST, ALT, Cr, BUN ก่อนเริ่มยา

- ตรวจ CBC: เพื่อดูระดับเม็ดเลือดขาว แดง และเกล็ดเลือด

- ตรวจการตั้งครรภ์ (ถ้าผู้ป่วยเป็นหญิงวัยเจริญพันธุ์): เพราะ MTX เป็นยา teratogenic ทำให้ทารกพิการหรือแท้งได้

- สอนให้ผู้ป่วยเข้าใจว่า MTX เป็นยาที่ต้องใช้ความระมัดระวังสูง

2. ขณะให้ยา

- ให้ยาตามแผนการรักษา: อาจให้ทางปาก ฉีดเข้าเส้น หรือเข้ากล้าม (ขึ้นกับข้อบ่งใช้)

- ป้องกันการแพ้: สังเกตอาการแพ้หรืออาการไม่พึงประสงค์ระหว่างให้ยา

- ห้ามให้ยาร่วมกับ NSAIDs, Trimethoprim หรือยาที่ส่งผลต่อไตหรือการสร้างเลือด เว้นแต่แพทย์พิจารณาแล้วว่าเหมาะสม

3. หลังให้ยา

- ติดตามอาการข้างเคียง: เช่น อ่อนเพลีย เบื่ออาหาร อาเจียน เจ็บปาก มีผื่น

- ตรวจ CBC และ LFT อย่างสม่ำเสมอ เพื่อดูพิษต่อไขกระดูกและตับ

- ให้คำแนะนำในการป้องกันอันตรายจากยา: หลีกเลี่ยงแสงแดด, ไม่ดื่มแอลกอฮอล์, ห้ามมีเพศสัมพันธ์โดยไม่ป้องกันขณะใช้ยา

---

🚨 อาการข้างเคียงที่พบบ่อย

1. กดไขกระดูก → เม็ดเลือดต่ำ

2. มีแผลในปาก เยื่อบุช่องปากอักเสบ (mucositis)

3. คลื่นไส้ อาเจียน เบื่ออาหาร

4. พิษต่อตับ (hepatotoxicity)

5. ผมร่วง

6. ผื่นแพ้ทางผิวหนัง

---

💊 การพยาบาลเมื่อเกิดพิษจากยา

✔️ใช้ยา Leucovorin (Folinic acid) เป็น rescue เพื่อลดพิษจาก MTX (โดยเฉพาะใน high-dose chemotherapy)

✔️ติดตามผล lab อย่างใกล้ชิด: โดยเฉพาะ CBC และการทำงานของตับ

✔️Hydration และ Alkalinization ของปัสสาวะ เพื่อลดความเสี่ยงไตวายจาก MTX

---

💬 คำแนะนำที่พยาบาลควรให้แก่ผู้ป่วย

▫️ห้ามใช้ยาแก้อักเสบหรือยาอื่นร่วมโดยไม่ปรึกษาแพทย์

▫️ควรใช้การคุมกำเนิดอย่างเข้มงวดในช่วงใช้ยา และหลังหยุดยาอย่างน้อย 3 เดือน (ผู้ชาย) หรือ 6 เดือน (ผู้หญิง)

▫️มารับการตรวจเลือดตามนัดอย่างเคร่งครัด

▫️หากมีอาการ เช่น มีไข้ เจ็บคอ เลือดออกผิดปกติ หรือมีผื่น ต้องรีบแจ้งแพทย์

---

📌 ทริคจำสำหรับพยาบาล

> M-E-T-H-O

M: Mouth sore (เจ็บปาก)

E: Elevated LFT (พิษต่อตับ)

T: Teratogenic (ห้ามใช้ขณะตั้งครรภ์)

H: Hematologic suppression (กดไขกระดูก)

O: Observe for toxicity (ต้องเฝ้าระวังพิษ)

#พยาบาล #ยา#ความรู้#Lemon8ฮาวทู #ขอบคุณสาระความรู้จาก เพจ I am scrub nurse