ปัญหาการศึกษาของเด็กในพื้นที่ชายแดนใต้ที่หลุดพ้นจากระบบโรงเรียนโดยเฉพาะในโรงเรียนปอเนาะเป็นสิ่งที่สะท้อนให้เห็นถึงความท้าทายและความซับซ้อนของปัญหาการศึกษาในพื้นที่นี้อย่างชัดเจน การอ่านไม่ออกเขียนไม่ได้ของเด็กส่วนใหญ่สะท้อนถึงความล้มเหลวของระบบการเรียนการสอนที่ไม่สามารถตอบสนองความต้องการและบริบทของเด็กในพื้นที่ได้อย่างแท้จริง นอกจากปัญหาการเรียนรู้แล้ว ยังพบว่ามีการทุจริตงบประมาณในระบบการศึกษา เช่น การแจ้งยอดเด็กเกินจริง การใช้บัญชีผีเพื่อเบิกงบประมาณ อุดหนุนที่ไหลออกไปสู่นิรณะส่วนตัว รวมถึงการบังคับให้ครูต้องคืนเงินบริจาคและการจ้างครูเถื่อนซึ่งขาดคุณภาพและวุฒิการศึกษา สถานการณ์นี้สร้างความเสียหายต่อภาพรวมของการศึกษาและความเชื่อมั่นของผู้ปกครองในพื้นที่อย่างหนัก นอกจากนี้ การสอนเนื้อหาที่ไม่เหมาะสม การสอนภาษาที่ไม่ได้ผล และความไม่เข้าใจในบทเรียน ยังทำให้ชั่วโมงการเรียนรู้ลดลงจนผิดกฎหมายการศึกษาเด็กไม่สามารถได้รับความรู้และพัฒนาศักยภาพอย่างเต็มที่ เด็กส่วนใหญ่จึงเสียโอกาสทางการศึกษาและต้องหลุดออกจากระบบไปสู่การเป็นกรรมกรหรือลงแรงงานระดับล่างแทน จากประสบการณ์ของผู้ที่ทำงานในพื้นที่นี้ สิ่งที่เห็นคือความจำเป็นที่หน่วยงานที่เกี่ยวข้องต้องเร่งแก้ไขปัญหาอย่างจริงจังและครอบคลุม ตั้งแต่การตรวจสอบการใช้จ่ายงบประมาณด้วยความโปร่งใส การสนับสนุนครูที่มีคุณภาพจริง การพัฒนาหลักสูตรและวิธีการสอนที่ตอบโจทย์บริบทของเด็กในพื้นที่ รวมถึงการสร้างความร่วมมือกับชุมชนเพื่อเสริมสร้างความเข้าใจและสนับสนุนให้เด็กได้มีโอกาสเรียนรู้และเติบโตอย่างมั่นคง การฟื้นฟูการศึกษาในชายแดนใต้จะนำมาซึ่งการเปลี่ยนแปลงที่ดีในระยะยาว ทั้งในด้านการลดปัญหาความรุนแรง การส่งเสริมโอกาสทางเศรษฐกิจ และการสร้างสันติสุขของพื้นที่ ดังนั้นการแก้ไขปัญหาที่ต้นเหตุและมีส่วนร่วมจากทุกภาคส่วนจึงเป็นกุญแจสำคัญในการแก้วิกฤตนี้ให้สำเร็จ