หลายคนได้ยินคำว่า “ADL” จากหมอ พยาบาล นักกายภาพ หรือเวลาประเมินผู้สูงอายุ/ผู้ป่วยหลังออกจากโรงพยาบาล แล้วสงสัยว่า ADL คืออะไร จริง ๆ ADL ย่อมาจาก Activities of Daily Living หรือ “ความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน” ใช้ดูว่าคน ๆ หนึ่งช่วยเหลือตัวเองได้มากน้อยแค่ไหน เพื่อนำไปวางแผนการดูแล ฟื้นฟู และติดตามอาการ แบบประเมิน ADL ที่ใช้บ่อยมากคือ Barthel ADL Index (หลายที่เรียก Barthel Index) โดยจะให้คะแนนจากกิจกรรมพื้นฐานในชีวิตประจำวัน (มักจัดอยู่ในกลุ่ม BADL: Basic ADL) เช่น การกินอาหาร การอาบน้ำ การเข้าห้องน้ำ การเดิน/เคลื่อนย้าย เป็นต้น จุดดีคือทำได้เร็วและเทียบคะแนนก่อน–หลังการฟื้นฟูได้ชัด ตัวอย่างหัวข้อที่มักอยู่ใน Barthel ADL Index (รายละเอียดคะแนนอาจต่างเล็กน้อยตามแบบฟอร์มของแต่ละหน่วยงาน) - กินอาหาร: ทำเองได้/ต้องช่วยบางส่วน/ทำไม่ได้ - อาบน้ำ - แต่งตัว - ดูแลการขับถ่ายปัสสาวะ/อุจจาระ (กลั้นได้หรือไม่) - ใช้ห้องน้ำ - ย้ายจากเตียงไปเก้าอี้ (transfer) - การเคลื่อนที่/เดิน หรือใช้รถเข็น - ขึ้นลงบันได - การดูแลตนเองพื้นฐานอื่น ๆ วิธี “ประเมิน ADL” ให้แม่นขึ้น (จากประสบการณ์ตอนดูแลที่บ้าน) 1) ให้ประเมินจาก “ความสามารถจริงในช่วง 24–48 ชม.ที่ผ่านมา” ไม่ใช่จากวันที่แข็งแรงที่สุด 2) แยกให้ออกว่า “ทำได้แต่ช้า” กับ “ต้องมีคนจับพยุง/ทำแทน” เพราะคะแนนต่างกัน 3) ถ้ามีอุปกรณ์ช่วย (ไม้เท้า วอล์กเกอร์ ราวจับ) ให้ประเมินตามการใช้งานจริง พร้อมใช้อุปกรณ์นั้น 4) ถ้าผู้สูงอายุไม่ยอมทำเพราะกลัวล้ม ลองให้ทำในสภาพแวดล้อมปลอดภัยก่อน แล้วค่อยสรุปว่าต้องการการช่วยเหลือระดับไหน การแปลผล ADL score คืออะไร? โดยทั่วไปคะแนนรวมยิ่งสูงยิ่งช่วยเหลือตัวเองได้ดี และยิ่งต่ำยิ่งต้องพึ่งพาผู้อื่นมาก หลายสถานพยาบาลจะมีช่วงคะแนนเพื่อจัดระดับการพึ่งพิง เช่น พึ่งพิงทั้งหมด/มาก/ปานกลาง/น้อย/ทำได้เอง (แต่เกณฑ์อาจต่างกัน) เวลาอ่านผล แนะนำให้ดู “ข้อที่ทำไม่ได้” ควบคู่ไปด้วย เพราะบางคนคะแนนรวมพอใช้ แต่เสี่ยงมากในเรื่องเดินหรือขึ้นบันได ADL ต่างจาก IADL ยังไง? - BADL/ADL (Barthel) = กิจวัตรพื้นฐาน เช่น กิน อาบน้ำ เข้าห้องน้ำ เดิน - IADL = กิจกรรมซับซ้อนขึ้น เช่น ทำอาหาร จัดการยา ใช้โทรศัพท์ ซื้อของ จัดการเงิน ซึ่งช่วยบอกความพร้อมในการอยู่บ้านคนเดียวได้ดี ทิปเล็ก ๆ ถ้าจะใช้แบบประเมิน ADL ในผู้สูงอายุเพื่อวางแผนดูแล - ถ้าคะแนนตกลงเร็วในช่วงสั้น ๆ หรือมีอาการใหม่ (สับสน อ่อนแรงครึ่งซีก ล้มบ่อย กลืนลำบาก) ควรพบแพทย์ทันที - ถ้าคะแนนคงที่แต่ติดปัญหาเฉพาะข้อ เช่น transfer/เดิน แนะนำปรึกษานักกายภาพเรื่องท่าลุกนั่ง อุปกรณ์ และการจัดบ้านลดล้ม - จดคะแนนทุก 2–4 สัปดาห์ จะเห็นแนวโน้มชัดและคุยกับทีมรักษาง่ายขึ้น สรุป: ADL แบบประเมิน (Barthel ADL Index) เป็นเครื่องมือที่ทำให้เรารู้แบบเป็นระบบว่า “ผู้สูงอายุทำอะไรได้เองแค่ไหน” และช่วยให้ดูแลได้ตรงจุดมากขึ้นค่ะ