การสะท้อนเชิงวิพากษ์ (Critical Reflection)

การสะท้อนเชิงวิพากษ์ในข้อกำหนด NQS Element 1.3.2 ปี 2018 คือ การคิดอย่างลึกซึ้งเกี่ยวกับการเรียนรู้และพัฒนาการของเด็ก ทั้งในระดับบุคคลและกลุ่ม เพื่อขับเคลื่อนการวางแผนและการดำเนินงานในโปรแกรมการเรียนรู้

โดยหมายถึง “การตรวจสอบอย่างละเอียดในทุกแง่มุมของเหตุการณ์และประสบการณ์ จากมุมมองที่หลากหลาย” (จาก Approved Learning Frameworks EYLF, FSAC) เพื่อให้มั่นใจว่าการสะท้อนเชิงวิพากษ์นั้นถูกนำมาใช้ในทางปฏิบัติเชิงบูรณาการ ต้องเข้าใจถึงความแตกต่างระหว่างการสะท้อนเชิงวิพากษ์กับการประเมิน/การบันทึก

Critical Reflection กับ Evaluating/Recording

ความแตกต่างออกเป็นหลายมิติ โดยนำเสนอแนวคิดสำคัญ "Critical reflection is..." และ "Evaluating/recording is..."

1.การมองในรายละเอียดและคิดอย่างสร้างสรรค์

Critical reflection

- การคิดใคร่ครวญเกี่ยวกับการตัดสินใจและการออกแบบโปรแกรม

- สำรวจมุมมองจากหลายฝั่ง

- เชื่อมโยงระหว่างทฤษฎีกับการปฏิบัติในชีวิตจริง

- ปรับเปลี่ยนแนวปฏิบัติเพื่อสร้างผลลัพธ์ที่ดีกว่าให้เด็ก

Evaluating/Recording

- การเขียนบันทึกประจำวันหรือไดอารี่ เล่าถึงประสบการณ์หรือเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นกับเด็ก

- ไม่เน้นการวิเคราะห์เชิงลึก แต่เป็นการบันทึกสิ่งที่เห็นหรือเกิดขึ้น

การสะท้อนเชิงวิพากษ์จะเน้นวิเคราะห์สิ่งที่ทำ ทำไมถึงทำ และจะปรับปรุงอย่างไร ส่วนการบันทึกเป็นแค่การจดจำเหตุการณ์ไม่มีการวิจารณ์เชิงลึกหรือคิดสร้างสรรค์

2.การตั้งคำถามสำคัญเกี่ยวกับเด็ก

Critical reflection

- ตั้งคำถามเพื่อค้นหาสาเหตุและผลกระทบ เช่น

- เรารู้อะไรเกี่ยวกับเด็กคนนี้?

- เหตุผลหรือหลักการคืออะไรที่เราตัดสินใจแบบนี้?

- เด็กจะได้รับประโยชน์ในด้านความเสมอภาค การมีส่วนร่วม และความหลากหลายมากน้อยเพียงใด?

- อะไรที่เราทำได้ดี?

- อะไรที่ควรปรับปรุงหรือพัฒนา?

- ควรเปลี่ยน แก้ไข หรือพัฒนาวิธีปฏิบัติอย่างไร?

Evaluating/Recording

- เขียนบันทึกสื่อสารระหว่างผู้สอน-ผู้ปกครองหรือบุคลากร เช่นระบุว่า “เกิดอะไรขึ้น” และ “จะทำอะไรต่อในวันพรุ่งนี้”

- ไม่เน้นการตั้งคำถามหรือการค้นหาคำตอบเชิงลึก

การตั้งคำถามในกระบวนการสะท้อนช่วยเปิดมุมมอง สร้างแรงบันดาลใจต่อการพัฒนา ส่วนบันทึกตามปกติเป็นรายงานเหตุการณ์ ไม่กระตุ้นให้เกิดการคิดต่อยอด[1]

3.การสำรวจ ‘ความรู้สึก’

Critical reflection

- ถามตนเองว่า

- “รู้สึกอย่างไรเมื่อเกิดเหตุการณ์นี้?”

- “ทำไมถึงรู้สึกแบบนี้?”

- “จะนำความรู้สึกเหล่านี้ไปปรับพฤติกรรมหรือปรับเปลี่ยนการปฏิบัติได้อย่างไร?”

Evaluating/Recording

- ระบุแค่ว่าเด็กมีความคืบหน้าหรือไม่ หรือว่า “ได้เห็นอะไร”

- ไม่เชื่อมโยงกับความรู้สึกหรือแรงจูงใจภายในของตนเอง

การสำรวจความรู้สึกคือกระบวนการวิเคราะห์เพื่อเปลี่ยนแปลงและปรับปรุง ด้านบันทึกเหตุการณ์คือเพียงแค่คุ้มครองข้อมูลที่มองเห็นภายภายนอก

4.เครื่องมือสำหรับการพัฒนาและเติบโตส่วนบุคคล

Critical reflection

- สะท้อนผลในที่ประชุมทีม

- พัฒนาแนวทางใหม่-เสนอมุมมองเพื่อการปรับปรุง

- วางแผนที่จะเปลี่ยนแปลงและวิเคราะห์ผลที่ตามมา

Evaluating/Recording

- วางแผนกิจกรรมใหม่โดยอิงจากสิ่งที่เห็นหรือประสบการณ์ที่บันทึกไว้

- ไม่เน้นการพัฒนาแนวคิดในระดับทีม หรือการปรับปรุงส่วนบุคคล

อธิบายเพิ่มเติม

การสะท้อนเป็นกระบวนการแบบกลุ่มหรือส่วนบุคคลเพื่อประเมินและเติบโต ด้านบันทึกคือแค่เสนอกิจกรรมตามข้อมูลที่ได้ ไม่มีการคิดต่อยอดพัฒนาตัวเอง

5.การดำเนินการหลังเกิดเหตุการณ์/การตัดสินใจ

Critical reflection

- กระบวนการนี้เกิดหลังจากได้ตัดสินใจหรือทำอะไรลงไปแล้ว จึงนำมาวิเคราะห์และแปรเปลี่ยน

- ไม่ใช่การตัดสินใจที่เกิดขึ้นในทันที

Evaluating/Recording

- กระบวนการประเมินเกิดหลังจากสังเกตเหตุการณ์หรือประสบการณ์

- เช่น ประเมินความสนใจหรือความสำเร็จของเด็ก

. การสะท้อนเป็นกระบวนการต่อเนื่องหลังเหตุการณ์ ด้านการประเมินเป็นการดูผลของเหตุการณ์แบบวัดหรือสังเกต

6.การดำเนินงานเป็นกลุ่มหรือเดี่ยว

Critical reflection

- สามารถทำเป็นรายบุคคลหรือกลุ่ม (กับนักเรียน ครู หรือผู้เชี่ยวชาญร่วมกัน)

- ในกลุ่มจะได้มุมมองที่หลากหลายช่วยเปิดโลกทัศน์

Evaluating/Recording

- ประเมิน/ตัดสินว่าเหตุการณ์ดีหรือไม่ เช่น “เด็กสนุกกับกิจกรรมนี้”

- ไม่สร้างบทสนทนาเพื่อแลกเปลี่ยนมุมมองใหม่

Critical reflection สร้างพื้นที่แลกเปลี่ยนและเรียนรู้ในกลุ่มเพิ่มประสิทธิภาพ ส่วน evaluating/recording ไม่เน้นกระบวนการแลกเปลี่ยนมุมมอง[1]

7.การเสริมสร้างทักษะวิชาชีพและการตัดสินใจ

Critical reflection

- เทียบเคียงผลลัพธ์กับเป้าหมาย

- ค้นหาวิธีปรับปรุงและสร้างการเปลี่ยนแปลง

- ใช้วิธีสะท้อนเพื่อเพิ่มศักยภาพวิชาชีพ

Evaluating/Recording

- บันทึกหรือประเมินเพียงข้อมูลของเด็กหรือเหตุการณ์

- ไม่มีการนำข้อมูลมาผนวกเป็นแนวปฏิบัติวิชาชีพใหม่

การสะท้อนนำไปใช้กับการปรับปรุงและตัดสินใจครั้งต่อไป ส่วน evaluating/recording จำกัดไว้แค่การจัดเก็บหรือสังเกต

8.การเสริมสร้างโปรแกรม มุ่งเน้นความเสมอภาคและความหลากหลาย

Critical reflection

- สะท้อนเพื่อปรับโปรแกรมให้เหมาะกับเด็กทุกคน โดยคำนึงถึงความเสมอภาคและการมีส่วนร่วม

- เน้นปรับกระบวนการให้ดีขึ้นเสมอ

Evaluating/Recording

- ประเมิน/บันทึกข้อมูลโดยไม่ได้ปรับเปลี่ยนหรือเน้นประเด็นความหลากหลาย

- อาจไม่ได้กำหนดเป้าหมายพัฒนา

Critical reflection จะนำข้อคิดไปเสริมสร้างให้โปรแกรมอมความหลากหลายได้ดี Evaluating/Recording เน้นเก็บข้อมูลเท่านั้น

9.การมีส่วนร่วมอย่างต่อเนื่อง

Critical reflection

- เป็นกระบวนการที่ดำเนินอย่างต่อเนื่อง

- สะท้อนผลทุกครั้งที่มีประสบการณ์ใหม่

Evaluating/Recording

- ประเมินเป็นครั้งๆ ไม่ต่อเนื่อง

- ไม่มีการติดตามผลหรือทบทวนเป็นกิจวัตร

Critical reflection เป็น cycle ซ้ำวนเพื่อหาจุดพัฒนา Evaluating/Recording แค่เก็บ snapshot

10.การทำในกิจวัตรประจำวัน

Critical reflection

- รวมอยู่ในสมุดบันทึก รายงานการสะท้อนประจำวัน และการประชุมทีม

- เน้นการแบ่งปันและวิเคราะห์ในชีวิตจริง

Evaluating/Recording

- เพียงแค่บันทึกข้อมูลหรือผลที่เห็น

- ขาดการนำข้อมูลไปใช้ประโยชน์ต่อยอด

Critical reflection เน้นเปลี่ยนข้อมูลให้เกิดผลลัพธ์พัฒนาส่วน evaluating/recording แค่เก็บรายละเอียดเหตุการณ์

สรุปในภาพรวม

- Critical reflection คือ กระบวนการตรวจสอบ วิเคราะห์ และตั้งคำถามอย่างลึกซึ้งทั้งมุมมอง ทฤษฎี ความรู้สึก และการเปลี่ยนแปลงเพื่อปรับปรุงการเรียนรู้ให้ดีขึ้น มีกระบวนการต่อเนื่องและมุ่งประโยชน์ต่อเด็ก ครู และทีมงาน

- Evaluating/Recording เป็นการบันทึกข้อมูลเหตุการณ์ กิจกรรม หรือข้อมูลผลการประเมินแบบพื้นฐาน ไม่ได้นำไปพัฒนาเปลี่ยนแปลงหรือสร้างการเติบโตในระดับวิชาชีพ

เนื้อหาทั้งหมดนี้ใช้เพื่อส่งเสริมความเข้าใจและการนำแนวคิด “critical reflection” ไปใช้ในการปฏิบัติงานและวางแผนการเรียนรู้ในระดับปฐมวัยและในบทบาทของการพัฒนาศักยภาพอย่างต่อเนื่อง