บุญข้าวประดับดิน เป็นหนึ่งใน “ฮีตสิบสอง” ของชาวอีสาน ที่ตั้งใจทำบุญอุทิศให้ญาติผู้ล่วงลับและสัมภเวสี เชื่อกันว่าในช่วงนี้ผู้ตายจะได้รับส่วนบุญจากลูกหลาน เลยเป็นประเพณีที่ทั้งอบอุ่นและได้ทบทวนความกตัญญูไปพร้อมกัน ถ้าใครสงสัยว่า “บุญข้าวประดับดินทำวันไหน” โดยทั่วไปจะอยู่ช่วงเดือน 9 ตามจันทรคติ (ราว ส.ค.-ก.ย.) และมักทำในวันแรม 14 ค่ำ เดือน 9 (บางพื้นที่เรียกวัน “มื้อบุญข้าวประดับดิน”) ตอนเช้ามืดจะคึกคักเป็นพิเศษ เพราะหลายบ้านเตรียมของไปวัดตั้งแต่ฟ้ายังไม่สว่าง ของที่เตรียมไปทำบุญ จะมี “ห่อข้าวน้อย” หรือห่อข้าวเล็กๆ (ข้าวเหนียวปั้น/ข้าวสวย) ใส่กับข้าวง่ายๆ เช่น ปลาแห้ง ไข่ต้ม กล้วย ขนม น้ำ หรือผลไม้ แล้วห่อด้วยใบตอง/ใส่ถุงเล็กๆ ให้พกพาสะดวก บางบ้านจะทำหลายห่อเพื่ออุทิศให้หลายดวงวิญญาณ หรือเผื่อแบ่งให้ญาติๆ ทำบุญร่วมกัน ขั้นตอนที่เจอบ่อยเวลาไปร่วมงาน (แถบร้อยเอ็ดก็คล้ายๆ กัน) คือ 1) ตื่นเช้าเตรียมห่อข้าวกับของคาวหวาน 2) ไปวัด ทำบุญตักบาตร ฟังพระสวด/ทำพิธีอุทิศส่วนกุศล 3) บางพื้นที่จะนำห่อข้าวน้อยไป “วางประดับดิน” ตามโคนต้นไม้ กำแพงวัด หรือมุมที่จัดไว้ เชื่อว่าเป็นการแบ่งปันให้ผู้ที่ไม่มีญาติ 4) กลับบ้านด้วยความสบายใจ เหมือนได้ส่งความคิดถึงให้คนที่จากไป ทริคเล็กๆ ถ้าอยากไปร่วมบุญข้าวประดับดินแบบไม่งง: แต่งกายสุภาพ ไปเช้าๆ จะได้ทันพิธี เตรียมของแบบพอดีไม่ฟุ่มเฟือย และถ้าไม่แน่ใจเรื่องจุดวางห่อข้าวน้อย ให้ถามคนในวัด/ชาวบ้านแถวนั้นได้เลย ทุกคนช่วยบอกกันแบบเป็นกันเองมาก สำหรับเรา เสน่ห์ของประเพณีคนอีสานอย่างบุญข้าวประดับดิน คือความเรียบง่ายแต่ความหมายลึก ทำให้คนรุ่นใหม่เข้าใจรากของครอบครัว และได้ทำบุญให้ผู้ล่วงลับอย่างตั้งใจ ใครมีโอกาสช่วงเดือน 9 ลองไปสัมผัสสักครั้ง แล้วจะเข้าใจว่าทำไมชาวอีสานถึงให้ความสำคัญกับบุญนี้มากๆ