ถ้าแปลตรงตัว “ข้าวยาก หมากแพง” คือ “ข้าวหายาก” กับ “หมากราคาแพง” แต่ในชีวิตจริงมันเป็น “สำนวน” ที่คนไทยใช้บ่นหรือเล่าว่าอยู่ในช่วงที่เศรษฐกิจไม่ดี ของกินของใช้แพงขึ้น หาเงินยาก รายจ่ายเยอะกว่าปกติ พูดง่ายๆ คือเป็นประโยคเดียวที่สื่อถึงภาวะ “ของแพง + ทำมาหากินลำบาก” นั่นเอง คำว่า “หมาก” ในที่นี้คือหมากเคี้ยว (สมัยก่อนคนไทยนิยมกินหมาก) เลยทำให้สำนวนนี้ถูกเล่าว่ามีมาตั้งแต่ยุคที่คนยัง “กินหมาก” กันอยู่จริงๆ พอเวลาผ่านไป แม้คนจะกินหมากน้อยลง แต่คำพูดนี้ก็ยังถูกหยิบมาใช้เหมือนเดิมเวลาบ่นเรื่องค่าครองชีพ เช่น ราคาข้าวสาร อาหารสด ค่าเดินทาง หรือค่าใช้จ่ายจำเป็นต่างๆ สูงขึ้น ความหมายที่ใช้ในปัจจุบัน (แบบที่เราได้ยินบ่อย) มักมีนัยประมาณนี้: - ของแพงขึ้นจนรู้สึกใช้เงินแล้วไม่คุ้มเหมือนเดิม - รายได้เท่าเดิมแต่ค่าใช้จ่ายเพิ่ม ทำให้เก็บเงินยาก - บรรยากาศเศรษฐกิจฝืด คนจับจ่ายน้อย งานน้อย/ขายของยาก ตัวอย่างประโยคที่ใช้ได้จริงในชีวิตประจำวัน: - “ช่วงนี้ข้าวยากหมากแพง ไปตลาดทีเดียวเงินหายไวมาก” - “รายได้ไม่ได้เพิ่ม แต่ทุกอย่างขึ้นราคา ข้าวยากหมากแพงจริงๆ” - “เมื่อก่อนร้อยนึงซื้อได้หลายอย่าง เดี๋ยวนี้ข้าวยากหมากแพง” ถ้าอยากใช้ให้ตรงบริบท แนะนำพูดตอนที่กำลังเล่าถึง “ค่าครองชีพสูง” หรือ “เศรษฐกิจแย่” จะเข้ากันมาก และถ้าพูดแบบกันเองก็ยิ่งได้ฟีลคำบ่นของคนไทยที่ใช้ได้ทุกยุคอย่างที่หลายคนชอบแซวกันเลยว่า ตั้งแต่สมัยกินหมากจนถึงปัจจุบัน ก็ยังพูดคำนี้ได้เหมือนเดิม