แม่แพน เรืองนนท์ อดีตเจ้าจอมหรือบุปผาสวรรค์ ศรีสวัสดิ์ อำไพวง
แม่แพน เรืองนนท์
อดีตเจ้าจอมหรือ บุปผาสวรรค์ ศรีสวัสดิ์ อำไพวงศ์ บาทบริจาริกาในพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ มุนีวงศ์ กษัตริย์กัมพูชา
เรื่องเล่าจากปากลูกสาวท่าน
“ แม่เกิดในตระกูลละครชาตรี ที่สนามกระบือ (นางเลิ้ง)ในสมัชรัชกาลที่ 6 ตาชื่อพูน ยายชื่อ แป้น ฝ่ายตาพูน ต้นตระกูลมาจากนครศรีธรรมราช ตั้งแต่สมัยรัชกาล ที่ 3 ครอบครัวทำการแสดงละครชาตรีมาตั้งแต่คราวนั้น
แม่แพนบุตรสาวของตาพูน ผู้มีหน้าตาสะสวยจึงซึมซับการเล่นละครชาตรีมาตั้งแต่เด็ก สมัยนั้นตาหวงมาก ถนอมมาก เพราะนางเอกละครในยุคนั้นต้องรักษาชื่อเสียง รักษาหน้าตา
แม่เข้าสู่การแสดง โดยการคัดหานักแสดงละครของคุณหญิงลิ้นจี่ เพื่อไปแสดงให้ข้าราชการชม จากนั้นก็ได้ไปจัดแสดงละครเร่ ยังหัวเมืองต่างๆ
ครั้งนั้นได้ไปเล่นละครที่พระตะบอง(สมัยก่อนอยู่ในอารักขาของสยาม)แม่ไปกับยายแป้น ส่วนตาไม่ได้ไป
ความงามของแม่ก็เป็นที่เลื่องลือมาก จนได้ไปแสดงที่กรุงพนมเปญ ใครๆก็พูดกันว่า นางเอกละครสยาม สวยเหมือนนางฟ้านางสวรรค์ จนถึงพระกรรณ สมเด็จพระสีสุวัตถิ์มุนีวงศ์ ท่านจึงแอบมาทอดพระเนตร คือเสด็จมาส่วนพระองค์ มาเห็นขณะที่แ ม่แสดงละครอยู่ ก็อุ้มไปขึ้นรถเลย ยายแป้นวิ่งตามลูกสาวขึ้นรถไปด้วย ทุกคนที่มุงดูอยู่ ตกใจทุกอย่างจึงต้องหยุดการแสดง ยายแป้นขอตามลูกสาวไปในวังด้วย ท่านก็อนุญาต
เมื่อถึงวังที่กรุงพนมเปญท่านก็ถามยายแป้น ว่าขอลูกสาว ยายแป้นจึงทูลว่า ให้ไปขอที่พ่อเขา ท่านจึงส่งคนมาเชิญตัวพ่อพูนจากกรุงเทพ ไปพนมเปญ และได้ขอแพน จากพ่อพูนโดยตรง โดยตั้งแม่ เป็นเจ้าจอมบุปผาสวรรค์ศรีสวัสดิ์ อำไพวงศ์ ตั้งพ่อพูนเป็น หลวง(วันนั้นผมฟังไม่ชัด)มีบรรดาศักดิ์เป็นขุนนางเขมร พร้อมพระราชทานเงินทองให้
แม่แพน ได้อยู่ในวังเจ้ากัมพูชา ก็ได้สอนฝึกรำให้คณะละครนางรำกัมพูชาจนเก่ง และวันหนึ่งข่าวการจะยกแม่ขึ้นเป็นพระราชเทวีก็แพร่สะพัด และแม่ได้แสดงละครให้แขกผู้ใหญ่ของกัมพูชาดู
ซึ่งเป็นนายทหารตัวแทน ฝรั่งเศล นายทหารฝั่งเศลจึงชอบแม่แพน และขอตัวแม่แพนจากสมเด็จพระสีสุวัตถิ์มุนีวงศ์ ท่านจึงมีรับสั่งว่า “ ให้ไม่ได้หรอก เพราะนางรำคนนี้คือ เมียเรา” ซึ่งต่อมา นายทหารตัวแทนฝรั่งเศสก็ยังทูลขอแม่แพนอยู่บ่อยๆอีกทั้งเป็นสตรีชาวสยามด้วย ซึ่งขณะนั้นฝรั่งเศลเข้ามาครอบครองกัมพูชาแล้ว
พระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์มุนีวงศ์ จึงเห็นท่าไม่ดี จึงอนุญาตให้แม่แพนกลับสยาม โดยให้คำหมั่นว่าหากเหตุการณ์ต่างๆดีขึ้นจะมารับกลับไปพนมเปญ แม่แพนจึงได้กลับมายังสยาม
ขณะที่แม่แพน เดินทางกลับมาสยาม ฝ่ายราชสำนักกัมพูชาก็ทำบายข้าวของรูปภาพ รวมถึงตำหนักของแม่ที่ได้พระราชทานจากพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์มุนีวงศ์ทิ้งหมด
(เหตุการณ์ต่างๆที่แม่ได้กลับมาสยาม ไม่ได้เหมือนที่เขาเขียนๆกันเลย ตาและยายไม่ได้พูด หรือให้ข่าวอะไรเลยแต่ทำไมคนถึงไปเขียนแบบนั้นก็ไม่รู้ ป้านี่ลูกสาวแม่ แม่เล่าให้ฟังทุกอย่าง อย่างละเอียด ป้ากัญญากล่าว)
แม่แพนกลับมาถึงสยาม พร้อมตั้งครรภ์กับกษัตริย์กัมพูชาได้ 3 เดือน และเวลาผ่านไป 5 ปี แม่ได้รับข่าวการสวรรคตของพระเจ้าสีสุวัตถิ์มุนีวงศ์ แม่จึงแต่งงานใหม่กับพ่อ ซึ่งเป็นชาวพระนครศรีอยุธยา ซึ่งเป็นลิเก และแม่ก็กลับมาแสดงละครเหมือนเดิม
ในราวๆสมัยรัชกาลที่ 7 ปลายๆ แม่มีโอกาสได้พบกับมหาดเล็กคนสนิทที่มาจากพนมเปญได้ถามแม่ว่า “ลูกที่ท่านตั้งครรภ์มายังอยู่ไหม” แม่จึงตอบไปว่าไม่อยู่แล้ว เพราะล้มและแท้งไปตั้งแต่ 3 เดือนกว่าๆ (นับว่าเป็นความโชคดี หากครรภ์ครบทศมาศ และคลอดออกมาเป็นเจ้าเขมร คงอลหม่านน่าดู )
แม่กลับมาอยู่สยามแสดงละคร ในพระนครและหัวเมือง มีลูกกับพ่อส มชัย ทิพยฺโอสถ 9 คน
ในระหว่างที่แม่เล่นละครอยู่นั้นมีเจ้านายหนุ่มของบ้านเราก็มีติดพันมากมายและให้ไปรับใช้ในวัง แต่แม่ก็ปฎิเสธ แม่บอกว่า ออกจากวังแล้วก็จะไม่ขอเข้าไปอีก (เรื่องนี้อยากให้ทุกท่านไปฟังเอง)
เรื่องเล่าจากป้ากัญญา ลูกสาวของแม่แพน เรืองนนท์
ภาพนี้เป็นภาพที่แม่แพนในวัยกลางคนแล้ว
แม่แพน เรืองนนท์ ถือเป็นบุคคลสำคัญและสัญลักษณ์แห่งความงดงามในวังเจ้ากัมพูชา มรดกทางวัฒนธรรมและการแสดงละครชาตรีจากนครศรีธรรมราชเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้แม่แพนกลายเป็นนางเอกที่มีชื่อเสียง ตั้งแต่เด็กเธอถูกฝึกฝนจนช่ำชองในศิลปะการแสดงที่ต้องรักษาความประณีตและหน้าตา ซึ่งถือเป็นคุณสมบัติสำคัญที่ทำให้ได้รับความสนใจจากเจ้าผู้ครองวัง ความงามของแม่แพนเป็นที่เลื่องลือไม่เพียงแต่ในสยามเท่านั้น แต่ยังลามไปถึงกรุงพนมเปญ จนได้รับการยกย่องว่าเป็น "นางฟ้านางสวรรค์" ส่งผลให้ได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าจอมบุปผาสวรรค์ศรีสวัสดิ์ อำไพวง จากพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์มุนีวงศ์ กษัตริย์กัมพูชา ซึ่งถือเป็นเกียรติยศสูงสุดในวัง แม้จะมีช่วงเวลาที่อยู่ในวังซึ่งเต็มไปด้วยความสำคัญและอำนาจ แต่แม่แพนกลับเลือกเดินทางที่ยากลำบากเมื่อสถานการณ์การเมืองเปลี่ยนแปลง และกลับคืนสู่สยามพร้อมความทรงจำอันลึกซึ้งในการแสดงและครอบครัว ภาพถ่ายเก่าของแม่แพนในวัยกลางคนเผยให้เห็นความสง่างาม และความอบอุ่นของบุคลิกที่ยากจะลืมเลือน เรื่องราวของเธอจึงเป็นมากกว่าความงาม แต่มันคือการเดินทางชีวิตที่เชื่อมโยงศิลปวัฒนธรรมและประวัติศาสตร์ไทย-กัมพูชาอย่างลึกซึ้ง ถ้าคุณสนใจที่จะแสวงหาความทรงจำและเกียรติยศของเจ้าจอมที่สวยที่สุดในประวัติศาสตร์ ความละเอียดจากเล่าจากลูกสาวแม่แพนจะช่วยให้เห็นภาพความเป็นจริงที่ต่างจากเรื่องเล่าในอดีตอย่างชัดเจน และเชื่อมโยงถึงจิตวิญญาณของการเป็นศิลปินและผู้หญิงผู้กล้าที่ไม่เคยยอมแพ้ต่อสถานการณ์ใดๆ
สวยมาก