ถ้าถามตรง ๆ ว่า “ปลาทองต้องใช้ออกซิเจนไหม” คำตอบคือ ต้องใช้ค่ะ เพราะปลาทองหายใจด้วยเหงือก และต้องพึ่ง “ออกซิเจนที่ละลายในน้ำ” (DO) ไม่ใช่แค่อากาศลอย ๆ เหนือน้ำ แต่ที่หลายคนสงสัยคือ “ถ้าไม่ใช้เครื่องออกซิเจนเลยได้ไหม” อันนี้ทำได้บางเคส แต่จะอยู่ในโหมดเสี่ยง และต้องจัดสภาพแวดล้อมให้เหมาะมาก ๆ จากที่เคยลองเลี้ยงเอง สิ่งที่ทำให้เลี้ยงแบบไม่ใช้ออกซิเจนพอเป็นไปได้ คือ “น้ำต้องมีการแลกเปลี่ยนอากาศ” อยู่เสมอ เช่น มีกรองน้ำที่ทำให้น้ำไหล/ผิวน้ำกระเพื่อม (ช่วยเพิ่มออกซิเจน), ตู้กว้างปากตู้เปิดโล่งไม่ปิดฝาทึบ, และจำนวนปลาต้องน้อยมากเมื่อเทียบกับปริมาตรน้ำ เพราะปลาทองเป็นปลาที่กินเก่ง-ถ่ายเก่ง ทำให้ของเสียเยอะ น้ำเน่าเร็ว และออกซิเจนลดไว แต่ถ้าเลี้ยงในโหล/อ่างนิ่ง ๆ ไม่มีกรอง ไม่มีน้ำไหล ไม่มีหัวทราย โอกาสที่ออกซิเจนจะตกตอนกลางคืนสูงมาก โดยเฉพาะถ้ามีเศษอาหารหรือของเสียสะสม เพราะแบคทีเรียจะใช้ออกซิเจนในการย่อยสลาย ทำให้น้ำยิ่งพร่องออกซิเจนเร็วขึ้น สัญญาณเตือนว่า “ออกซิเจนไม่พอ” ที่สังเกตง่าย ๆ - ปลาลอยหัว ฮุบอากาศที่ผิวน้ำถี่ ๆ - เหงือกกระพือแรง ว่ายเหมือนเหนื่อย - ซึม ไม่ค่อยกิน หรือรวมกลุ่มอยู่มุมเดิม ถ้าเจอแบบนี้ แนะนำเพิ่มการไหลเวียนน้ำทันที หรือเปลี่ยนน้ำบางส่วนแบบค่อย ๆ (ห้ามเปลี่ยนรวดเดียวหมดตู้ เพราะปลาช็อกได้) ถ้าอยากลดการพึ่ง “เครื่องออกซิเจน” แต่ยังให้ปลาปลอดภัย ลองใช้วิธีที่ฉันว่าคุ้มสุดคือ 1) ใช้กรองที่ทำให้น้ำตก/น้ำกระเพื่อมผิวน้ำ (ช่วยเติมออกซิเจนได้มาก) 2) เลี้ยงความหนาแน่นต่ำ: ยิ่งปลาตัวใหญ่ ยิ่งต้องการออกซิเจนมาก 3) ให้อาหารพอดี กินหมดใน 1-2 นาที และตักเศษอาหารออก 4) เปลี่ยนน้ำสม่ำเสมอ (เช่น 20-30% ต่อครั้ง) และพักน้ำ/ใส่น้ำยาปรับสภาพคลอรีน 5) เลี่ยงอุณหภูมิสูงเกิน เพราะน้ำอุ่นจะละลายออกซิเจนได้น้อย สรุปคือ “ปลาทองไม่ใช้ออกซิเจนได้ไหม” ถ้าหมายถึงไม่ใช้หัวทราย/ปั๊มลมเลย อาจทำได้ในระบบที่น้ำไหลเวียนดีและปลาไม่แน่น แต่ถ้าเป็นน้ำขังนิ่ง ๆ โอกาสลอยหัวสูงมาก สำหรับมือใหม่ ฉันแนะนำให้มีอย่างน้อยกรองที่ทำให้ผิวน้ำกระเพื่อม หรือมีหัวทรายไว้เป็นตัวช่วย จะเลี้ยงง่ายและปลอดภัยกับปลามากกว่า