Sinh con hay không?
Với tôi - một 9X đời đầu, thế hệ mà cả nước sắp chán không buồn giục chuyện cưới xin sinh đẻ nữa, câu chuyện Gen Z phản ứng với việc sinh đẻ theo hướng từ chối, là chuyện hợp tình, hợp lý, hợp thực tế nhất mà thế hệ này có thể làm, không phải vì họ, mà vì thế hệ sau.
Gen Z là thế hệ đầu tiên trực tiếp cảm nhận rõ về một bối cảnh cạnh tranh vô tình và khốc liệt - nơi con người không chỉ cạnh tranh với con người mà còn phải cạnh tranh cả với sự phát triển của máy móc công nghệ. Những năng lực chuyên môn dần bị thay thế bởi sự "thông minh" của AI, người sở hữu năng lực dù có thể vẫn làm công việc đó, nhưng vị trí thực của họ đã bị xê dịch về hướng ít quan trọng hơn, dần dần, lý do họ trụ lại được không phải là vì họ giỏi, mà là vì họ có thể chịu những trách nhiệm mà công nghệ chưa thay thế được. Ví dụ, khả năng tính toán số liệu của một bộ phận nhà nghiên cứu hay một nhân viên phòng kế toán có thể bị thay thế bởi AI, nhưng người ta chưa thể buộc AI chịu trách nhiệm cho số liệu đó, hay cân đối nó theo ý đồ riêng của mình. Nói nôm na, người ta chưa có căn cứ để bỏ tù con AI đó như một thực thể là con người.
Tôi cũng rất không đồng tình với chuyện người ta ghép việc sinh con với trách nhiệm/ nghĩa vụ với đất nước. Tại sao người ta lại cho rằng không được hỏi đất nước đã làm gì cho mình mà chỉ được tự hỏi mình đã cống hiến cái gì cho đất nước, trong khi thực tế hai câu hỏi đó đều cần phải được trả lời thoả đáng. Làm sao có thể bắt người trẻ yên tâm sinh đẻ trong khi đập vào mắt họ là những đứa trẻ nheo nhóc bẩn thỉu, phải vật lộn để sinh tồn trên vỉa hè, bằng bất cứ công việc nào, bị bạo hành, bị coi thường, bị bắt nạt ở trường học? làm sao có thể bắt người trẻ yên tâm sinh đẻ khi trong bệnh viện dành cho trẻ em vẫn còn chen chúc, vẫn lây nhiễm chéo? và rõ ràng là hệ thống an sinh dành cho trẻ em hoàn toàn chưa đáp ứng được yêu cầu của một tầng lớp vốn được ca ngợi là những chủ nhân tương lai, cần được quan tâm chăm sóc đặc biệt và được dành cho những gì tốt nhất. Không thể "câu" người ta đẻ theo kiểu phát tiền theo đầu người được, vì thực tế khốc liệt hơn nhiều.
Thực tế, mỗi đứa trẻ sinh ra bây giờ và sau này đều cần, và phải có, một kế hoạch chuẩn bị chi tiết từ tâm sinh lý của cha mẹ, và đặc biệt là tài chính. Tôi đã thử lập kế hoạch, chưa chi tiết lắm, để xem chi phí cho một đứa trẻ từ khi nó xuất hiện, được sinh ra, cho đến hết 5 năm đầu đời, và con số tổng là hơn 900 triệu đồng. Đó chưa phải là mức trần với những dịch vụ tuyệt vời nhất, và nó chỉ vững khi chi phí y tế không quá cao và các biến động xã hội không quá lớn, cũng như đã bỏ đi sự trượt giá đồng tiền cùng các khoản lặt vặt khác. Nhưng vấn đề ở đây là, một cặp vợ chồng với mức thu nhập trung bình, với một đống trách nhiệm phải gánh vác từ trong gia đình, dòng họ, đến cộng đồng xã hội, cần bao lâu để tích góp đủ số tiền đó - một số tiền chi ra nghĩa là chắc chắn sẽ có rủi ro rất lớn, không thể thu về ngay, mà còn có thể mất trắng?
Cho nên, sinh một đứa trẻ, không còn là câu chuyện một phút cao hứng, nó là câu chuyện của tầm nhìn, của trách nhiệm. Và đừng kết tội giới trẻ, mà hãy mừng cho họ, vì họ không còn chỉ nhận thức việc đó như một nghĩa vụ, mà còn nhận thức về chính năng lực của bản thân có thể thực hiện nghĩa vụ đó hay không.
Nếu đất nước chỉ cần một lực lượng lao động hay các nghĩa vụ khác bao gồm cả việc chiến đấu, công nghệ trong tương lai sẽ có thể đáp ứng, dù hiện tại nghe vẫn khá là vô đạo đức. Nếu đất nước cần những công dân của nó bên cạnh năng lực lao động sản xuất còn là những người nối tiếp truyền thống, giữ gìn văn hoá, thì thế hệ cha mẹ phải sinh con trong sự tự nguyện, sự thấu hiểu và sự chuẩn bị kĩ càng. Đứa con không phải giống như quá khứ, giống như hiện tại, là một sản phẩm để trói buộc cha hay mẹ của nó. Chỉ những đứa trẻ hạnh phúc khi lớn lên mới hiểu, mới trân trọng, và sinh ra những thế hệ hạnh phúc. Đừng bắt đứa trẻ phải gánh một nghĩa vụ quá lớn dù là trên danh nghĩa ngay từ khi nó còn chưa ra đời.
Nói tóm lại, câu chuyện không phải chỉ là ý muốn của một bộ phận, mà là đòi hỏi chính đáng. Người trẻ có quyền chọn cách mà họ sẽ sống, kể cả việc không sinh đẻ, nhất là khi bản thân họ chưa có sự ổn định tương đối, chưa có sự chuẩn bị, và xã hội mặc dù thúc ép người ta đẻ nhưng môi trường vẫn đầy rẫy những điều nguy hiểm với trẻ em: từ đồ ăn thức uống, đến môi trường học tập, đến nguy cơ bị xâm hại v.v...
Có ai muốn thế hệ sau của mình phải chịu hậu quả từ những điều tồi tệ đó không?
Là một người trẻ từng suy nghĩ nhiều về việc sinh con trong xã hội hiện đại, tôi hoàn toàn đồng cảm với những quan điểm nêu trong bài viết về việc sinh con không chỉ đơn thuần là nghĩa vụ mà còn là một quyết định mang tính cá nhân và có trách nhiệm lớn lao. Trên thực tế, nhiều bạn trẻ ngày nay có xu hướng trì hoãn hoặc thậm chí không muốn sinh con vì những lo ngại về tài chính, môi trường sống và sự ổn định của xã hội. Tôi cũng đã từng lập kế hoạch tài chính tương tự để chuẩn bị cho việc có con, và thật sự số tiền dự trù ban đầu vượt xa những gì mình tưởng tượng. Chi phí cho các dịch vụ y tế, giáo dục, dinh dưỡng và các hoạt động phát triển toàn diện cho trẻ con từ lúc sinh đến năm tuổi đầu tiên thực sự rất cao, chưa kể những biến động xã hội như giá cả tăng, dịch bệnh và rủi ro khác khiến việc chuẩn bị càng thêm khó khăn. Điều này khiến tôi hiểu rằng sinh con không thể chỉ dựa vào cảm tính hay áp lực từ xã hội mà cần có sự chuẩn bị kỹ càng về cả tài chính lẫn tâm lý. Hơn nữa, việc sinh con trong bối cảnh công nghệ phát triển như hiện nay đặt ra những thách thức mới. AI và tự động hóa dần thay thế nhiều công việc truyền thống, điều này tác động lớn đến thị trường lao động tương lai. Chính vì vậy, các bậc cha mẹ phải suy nghĩ kỹ về việc truyền đạt kiến thức, kỹ năng và giá trị nhân văn cho thế hệ tiếp theo để con cái có thể hòa nhập và phát triển tốt trong một thế giới thay đổi nhanh chóng. Môi trường sống và điều kiện xã hội cũng là những yếu tố không thể xem nhẹ. Những vấn đề về an sinh xã hội dành cho trẻ em, từ giáo dục đến chăm sóc y tế luôn cần cải thiện để tạo ra một môi trường an toàn và thân thiện cho trẻ phát triển. Khi xã hội chưa thật sự hoàn thiện về những khía cạnh này, việc các bạn trẻ từ chối sinh con như một cách bảo vệ chính mình và thế hệ sau là điều dễ hiểu. Tóm lại, quan điểm không sinh con hay sinh con với sự chuẩn bị kỹ càng hoàn toàn là quyền lựa chọn hợp lý của mỗi người, đặc biệt là thế hệ trẻ Gen Z. Việc tôn trọng lựa chọn này thay vì ép buộc sẽ giúp xã hội trở nên khoan dung và phát triển bền vững hơn.