ดอกยี่โถ (Oleander) เป็นไม้พุ่มที่อยู่คู่กับสวนไทยมานานครับ โดดเด่นด้วยดอกที่สวยงามและออกดอกตลอดปี แต่ในความสวยงามนั้นก็มีสิ่งที่ต้องระวังเป็นพิเศษ เพราะยี่โถจัดเป็นหนึ่งใน "ต้นไม้ที่มีพิษร้ายแรงที่สุดในโลก" ทุกส่วนของลำต้นเลยทีเดียวครับ

เรามาดูทั้งลักษณะทางพฤกษศาสตร์และคุณสมบัติต่างๆ ของมันกันครับ

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ของยี่โถ

ลักษณะลำต้น: เป็นไม้พุ่มทรงเตี้ยหรือขนาดกลาง สูงประมาณ 2–5 เมตร เปลือกของลำต้นมีสีเทาเรียบ แตกกิ่งก้านจากโคนต้นเป็นพุ่มหนา หากตัดแต่งจะมียางสีขาวข้นคล้ายน้ำนมไหลออกมา

ใบ: ใบเป็นรูปหอก เรียวแหลม ปลายและโคนใบแหลม เนื้อใบหนา แข็ง และเรียบมัน มีสีเขียวเข้ม มองเห็นเส้นกลางใบชัดเจน ออกเรียงสลับตรงข้ามกันเป็นคู่ๆ หรือออกรอบข้อ (ประมาณ 3 ใบต่อข้อ)

ดอก: ออกเป็นช่ออยู่ที่ปลายกิ่ง มีทั้งชนิดดอกลา (กลีบดอกชั้นเดียว มี 5 กลีบ ลักษณะคล้ายดอกเข็มแต่ใหญ่กว่า) และชนิดดอกซ้อน (กลีบดอกซ้อนกันหนาแน่นคล้ายดอกกุหลาบเล็กๆ) สีของดอกมีหลากหลาย เช่น ชมพูเข้ม ชมพูอ่อน แดง ขาว และเหลือง มีกลิ่นหอมอ่อนๆ

ผลและเมล็ด: ผลมีลักษณะเป็นฝักยาว เมื่อแก่จะแห้งและแตกออก ด้านในมีเมล็ดจำนวนมากและมีขนสีน้ำตาลปกคลุม ช่วยให้ปลิวไปตามลมได้ดี

คุณสมบัติและสรรพคุณ (ที่ต้องใช้อย่างระมัดระวัง)

แม้ว่ายี่โถจะมีพิษร้ายแรง แต่ในทางเภสัชศาสตร์และภูมิปัญญาโบราณก็มีการนำมาใช้ประโยชน์ภายใต้การควบคุมอย่างเคร่งครัดครับ

1. สรรพคุณทางยา (เฉพาะทางและต้องคุมโดส)

ในใบและดอกของยี่โถมีสารกลุ่ม Cardiac Glycosides (เช่น Oleandrin) ซึ่งมีฤทธิ์ต่อระบบการทำงานของหัวใจ

กระตุ้นการทำงานของหัวใจ: ในอดีตหรือในตำรายาบางตำรับ มีการใช้สารสกัดในปริมาณที่น้อยมากๆ (ระดับมิลลิกรัม) เพื่อเป็นยากระตุ้นการเต้นของหัวใจ บำรุงหัวใจ

ขับชีพจร: ช่วยปรับการเต้นของหัวใจให้เป็นจังหวะ (แต่ปัจจุบันแพทย์แผนปัจจุบันไม่นิยมใช้แล้วเนื่องจากควบคุมปริมาณให้ปลอดภัยได้ยากมาก)

2. การใช้ประโยชน์ภายนอกและการเกษตร

เนื่องจากความเป็นพิษสูง จึงมักถูกนำมาใช้ประโยชน์ในด้านการกำจัดศัตรูพืชและสัตว์รบกวน:

น้ำยาไล่แมลงและหนู: นำใบหรือเปลือกมาสับละเอียด ผสมน้ำเพื่อฉีดพ่นไล่แมลง หรือนำไปวางในจุดที่ต้องการไล่หนูและแมลงสาบ

ใช้ทำยาสมานแผลภายนอก: ในบางตำรานำใบสดมาตำเพื่อพอกแก้โรคผิวหนัง กลากเกลื้อน หรือแผลเน่าเปื่อย (แต่ต้องมั่นใจว่าไม่มีแผลเปิดขนาดใหญ่ที่สารพิษจะซึมเข้ากระแสเลือดได้)

3. ไม้ประดับและปรับภูมิทัศน์

ยี่โถเป็นพืชที่ทนทานมาก ทนแดดจัด ทนแล้ง และทนต่อมลพิษในอากาศได้ดีเยี่ยม จึงนิยมปลูกตามริมถนน เกาะกลางถนน หรือสวนสาธารณะเพื่อความสวยงามและช่วยดูดซับฝุ่นควัน #ดอกไม้ #พืชพรรณ #ดอกยี่โถ