“เมื่อปาท่องโก๋ทำให้ผมกลับไปเป็นเด็กที่เชียงราย

เมื่อวานกินโจ๊กไข่กับปาท่องโก๋ธรรมดา ๆ แต่กลับทำให้คิดถึง “ย่า” อย่างจับใจ พออายุมากขึ้น ผมถึงเริ่มเข้าใจความรู้สึกของการอยู่กับความพลัดพรากจากผู้มีพระคุณ คนที่รัก ความคิดถึงที่ค่อย ๆ ขยายตัวมากขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อคนเรายิ่งโต (แก่)

หลังจากแม่เสียตอนผมอายุสิบขวบ ชีวิตผมก็ย้ายจากแม่สายเข้ามาอยู่กับย่าที่เมืองเชียงราย ถึงจะเป็นจังหวัดเดียวกัน แต่ผมจำได้ดีว่าความต่างทางสังคมและวัฒนธรรมนั้นชัดมาก ทั้งภาษาพูด บรรยากาศเมือง ความเป็นชานเมือง และความ individualism แบบของคนเชียงรายที่เด็กคนหนึ่งรู้สึกได้โดยไม่ต้องมีศัพท์อธิบาย

ย่าเป็นแม่ค้าขนมมาตลอดชีวิต ขนมต้ม ข้าวต้มมัด ขนมเทียน เปียกปูน ข้าวเหนียวแดง วนสลับกันไปตามแต่ละวันในตลาดสด เวลาตีห้าต้องถึงแผง พร้อมขายของ เหมือนชีวิตตั้งโปรแกรมไว้แบบนั้นตั้งแต่เด็ก อาหารเช้าของย่าก็ง่ายมาก น้ำเต้าหู้ไม่หวานหนึ่งแก้ว กับปาท่องโก๋สองตัว กินเหมือนนาฬิกาชีวิตที่ไม่เคยผิดเพี้ยน

ผมโตมาในราคาของกินยุคนั้น น้ำเต้าหู้กับปาท่องโก๋รวมกัน 4-5 บาท ขนมจีนน้ำเงี้ยวชามละ 7 บาท ก๋วยเตี๋ยวน้ำใสชามละ 10 บาท ราว ป.5–ป.6 ผมจะปั่นจักรยานไปหาย่าที่ตลาดก่อนเข้าโรงเรียน หาของเช้ามองหาอะไรที่กินง่าย ๆ ส่วนใหญ่ก็ขนมโป้งเหน่งทอดร้อน ๆ ที่กินได้ไม่รู้เบื่อสำหรับเด็ก

ตลาดเช้ากับโรงเรียนอยู่ห่างกันไม่ถึงสองร้อยเมตร ย่ามีเรื่องภูมิใจเล็ก ๆ อย่างหนึ่ง คือเพื่อนร่วมห้องผม ชื่อ เบน ชอบมาซื้อขนมของย่า ย่าจะหยิบขนมเพิ่มให้แบบไม่ต้องถามแล้วคอยถาม feedback ผมว่า “เพื่อนกินหมดมั้ย แถมไปให้เยอะ” สำหรับย่า เด็กวัย 10 ขวบไม่น่าสนใจขนมโบราณแบบนี้ หลังตลาดวายราวเก้าโมงกว่า ๆ พ่อค้าแม่ค้าจะเริ่มเร่ของที่ยังเหลือไปแลกอาหารกับร้านอื่น เป็นระบบแลกเปลี่ยนที่ดำรงอยู่เงียบ ๆ เหมือนเศษความทรงจำจากยุคที่คนยังแลกของกันจริง ๆ ผมยังนึกถึงได้ว่า ช่วงรัชกาลที่ 5 ย่านนี้ยังใช้เงินรูปีอินเดียผ่านเครือข่ายการค้าอังกฤษ-พม่า บางทีการแลกของเล็ก ๆ น้อย ๆ ในตลาดอาจเป็นเศษเหลือของวิธีคิดนั้นก็ได้

ย่าเกิดปี พ.ศ. 2472 ก่อนสงครามโลกครั้งที่สอง 10 ปี ถ้ายังมีชีวิตอยู่ก็จะอายุครบ 96 ปี ตอนเด็กผมชอบขอให้ย่าเล่าเรื่องช่วงสงครามโลกก่อนนอน เรื่องที่ย่ากับน้องชายต้องวิ่งลงหลุมหลบภัยกลางดึกเมื่อได้ยินเสียงหวอ แม้เป็นเรื่องซ้ำ ๆ แต่ผมก็ฟังได้ทุกคืนแบบไม่มีเบื่อ

ทหารญี่ปุ่นที่เข้ามาตั้งฐานในพื้นที่นั้น ย่าเล่าว่าเป็นมิตร อัธยาศัยดี สอนเด็ก ๆ ถักรองเท้าจากหญ้าหรือฟาง และสอนภาษาให้พอสื่อสารได้ แม้สุดท้ายย่าจะจำไม่ได้เลยสักคำเมื่อผมขอให้พูดให้ฟัง ย่ายังเล่า (ไม่รู้จริงไม่จริง) ว่า ทหารญี่ปุ่นไม่กินไข่แดงเพราะเห็นเป็นสัญลักษณ์ของธงชาติญี่ปุ่น และไม่กินหนังหมู ซึ่งกลายเป็นของดีของคนเมือง เพราะเอาไปทอดเป็นแคบหมูมาขายต่อได้

พอพูดถึงอดีตของย่า มันเชื่อมเข้ากับช่วงเปลี่ยนชื่อประเทศจากสยามเป็นไทย การประกาศรัฐนิยม และความพยายามสร้าง “ความเป็นไทยแบบเดียวกัน” ที่ไหลบ่าเข้ามา คนเมืองเชียงรายรุ่นย่าต้องปรับตัวหลายอย่าง การแต่งตัว การทักทาย การใช้ภาษา ย่าเล่าว่าบางช่วงปู่ (น้องชายของย่า) ต้องสวมหมวกแบบฝรั่งเวลาเข้าเวียง หรือสงสัยว่าแต่งกางเกงสะดอได้ไหม แม้แต่คำทักทายอย่าง “สวัสดี” ก็ไม่ใช่สิ่งที่คนเมืองรุ่นย่าเคยใช้

ย่ามักเรียกคนภาคกลางลงไปว่า “คนใต้” และมักเล่าอย่างติดขำว่าคนใต้ ในความหมายของย่า มีชีวิต วิถี และอารมณ์คนละแบบกับคนเมืองเหนืออย่างสิ้นเชิง

ทั้งหมดที่ย่าเล่า เป็นเหมือนงานประวัติศาสตร์ที่ไม่เคยถูกบันทึก เป็นวิธีที่คนธรรมดาเผชิญและตีความเหตุการณ์ระดับโลก ทั้งสงคราม การสร้างรัฐชาติ การเปลี่ยนผ่านเศรษฐกิจ มันทำให้ผมนึกย้อนไปถึงฝั่งตาของผมที่อพยพจากเมืองโก (น่าจะอยู่ในรัฐฉาน) เป็นกลุ่มไตลื้อ ไตใหญ่ หรือกลุ่มหนึ่งก่อนมาตั้งรกรากที่เชียงราย ยิ่งโตขึ้น ยิ่งเสียดายว่าตอนนี้ไม่มีใครให้ถามอีกแล้ว

สำหรับผม บางทีของกินง่าย ๆ อย่างปาท่องโก๋หนึ่งคู่ อาจเป็นเหมือนสวิตช์ที่ทำให้โลกสมัยเด็กถูกเปิดขึ้นอีกครั้ง ทำให้ผมนึกถึงย่าที่ตื่นตีห้า ทำงานไม่เคยหยุด นึกถึงเรื่องที่เพื่อนผมไปซื้อขนมย่า นึกถึงเสียงเล่าช่วงสงคราม

และนึกถึงความรักแบบผู้ใหญ่รุ่นเก่าที่ไม่ได้พูดออกมาตรง ๆ แต่ค่อย ๆ เข้าใจได้เองเมื่อโตขึ้น

ผมคิดถึงผู้มีพระคุณทุกท่านที่จากโลกนี้ไปแล้วเสมอ และคิดถึงทุกคำถามที่ไม่ได้ถามในวันที่ยังมีโอกาสถามได้