ราคะ โทสะ โมหะ ต่างกันอย่างไร ราคะเกิดได้อย่างไร???
ความแตกต่างของราคะ โทสะ และโมหะ
ราคะ มีโทษน้อย คลายตัวช้า
โทสะ มีโทษมาก คลายตัวเร็ว
โมหะ มีโทษมาก คลายตัวช้า
พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงจำแนกความแตกต่างของ ราคะ โทสะ และโมหะไว้ดังนี้
ราคะ มีโทษน้อย คลายตัวช้า เช่น บางคนปรารถนาเป็นคู่รักกันข้ามชาติแม้ความตายมาพรากชีวิต แต่พรากความรักไม่ได้
โทสะ มีโทษมาก คลายตัวเร็ว เช่น คงเคยได้ยินคำว่า อารมณ์ชั่ววูบ บันดาลโทสะ พอทำไปแล้วมาเสียใจขอขมากันทีหลัง
โมหะ มีโทษมาก คลายตัวช้า เช่น หลงผิด หลงทาง เมื่อเจอปัญหาชีวิตก็หาทางออกด้วยการฆ่าตัวตาย พวกนี้จะเป็นผังติดตัวไป เกิดมาเป็นมนุษย์เมื่อเจอปัญหา ก็จะหาทางออกด้วยการฆ่าตัวตายซ้ำแล้วซ้ำอีก
กิเลสเห็นได้ด้วยตาภายใน แต่ตาภายนอกเห็นได้แต่อาการของกิเลสเหมือนคนกินยานอนหลับ ฤทธิ์ของยาจะทำให้เกิดอาการง่วงนอน คนกินชา กาแฟ ฤทธิ์ของชา กาแฟ จะทำให้เกิดอาการตาแข็ง ตาสว่าง ฉันใด
อาการของโลภะ เมื่อเข้าครอบงำจิตใจจะทำให้เป็นคนไม่ซื่อ คดโกง หลอกลวง ฉ้อฉล ปอกลอก
อาการของโทสะ เมื่อเข้าครอบงำจิตใจจะทำให้เป็นคนคิดทำลาย ทำร้ายประโยชน์ และความสุขของคนอื่น
อาการของโมหะ เมื่อเข้าครอบงำจิตใจ จะทำให้เป็นคนหลงผิด หลงใหลไม่ใช้เหตุผลในการตัดสินใจ ไม่คำนึงถึงคุณโทษ ประโยชน์ ไม่ใช่ประโยชน์ ฉันนั้น
หน้าที่ของกิเลสคือ กดให้สรรพชีวิตตกต่ำลงไปเรื่อยๆ จะได้ไม่สามารถหลุดพ้นจากการเวียนว่ายตายเกิด กดให้ไปในมหานรก ไปเกิดเป็นสัตว์นรก เปรต อสูรกาย สัตว์เดรัจฉาน กลับมาเกิดเป็นมนุษย์ก็ลำบากยากจน อายุสั้น มีโรคมาก จะละชั่วทำดี ทำจิตใจให้ผ่องใสก็ยากเย็นแสนเข็ญ เวลาวิบากกรรมส่งผลจะส่งผลตามกาลเวลา
เวลาเราเสิร์ชคำว่า “ราคะ โทสะ โมหะ คืออะไร” ส่วนใหญ่ต้องการคำอธิบายที่เอาไปเทียบกับชีวิตจริงได้ทันที เราเลยลองสรุปแบบภาษาคนทั่วไป (แต่ยังอิงความหมายในพุทธศาสนา) ให้เห็นภาพชัดขึ้นว่า 3 คำนี้ต่างกันยังไง และโดยเฉพาะ “ราคะเกิดขึ้นได้อย่างไร” 1) ราคะ คืออะไร (ราคะหมายถึงอะไร) ราคะ คือความกำหนัด/ความติดใจในอารมณ์ที่น่าพอใจ เช่น อยากได้ อยากเป็น อยากครอบครอง หรือหลงเสน่ห์ในคน/สิ่งของ/ชื่อเสียง บางทีไม่ได้แสดงออกแรงๆ แต่จะค่อยๆ รัดเราไว้แบบเนียนๆ จุดสังเกตคือ “ใจจะวนคิดซ้ำ” และรู้สึกว่าถ้าไม่ได้จะหงุดหงิดหรือโหวงๆ ราคะเกิดขึ้นได้อย่างไร? จากประสบการณ์ที่สังเกตตัวเอง มักเริ่มจาก “ผัสสะ” คือการกระทบตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ เช่น เห็นภาพ/ได้ยินคำชม/เจอคนถูกใจ แล้วใจเราเผลอ “แต่งเรื่องต่อ” (ปรุงแต่ง) เช่น คิดว่าเขาต้องเป็นของเรา ของนี้ถ้ามีก็คงมีความสุข สุดท้ายกลายเป็นความยึดติด ดังนั้นต้นทางไม่ใช่แค่สิ่งเร้า แต่คือการเผลอตามความคิดที่เติมเชื้อให้ความอยากโตขึ้น 2) โทสะ คืออะไร โทสะ คือความโกรธ ความขัดเคือง ความไม่พอใจที่อยากผลักไส/ทำลาย มักมาเร็วแบบ “อารมณ์ชั่ววูบ” แล้วก็หายได้เร็วถ้าได้พักหรือเปลี่ยนสิ่งกระทบ แต่โทษมักมาก เพราะตอนโกรธเราพูด/ทำอะไรแรงๆ ได้ง่าย 3) โมหะ คืออะไร โมหะ คือความหลง/ความไม่รู้ตามความเป็นจริง เช่น ตัดสินใจแบบไม่ใช้เหตุผล ไม่เห็นคุณโทษ ไม่เห็นทางออก จนทำอะไรซ้ำๆ ทั้งที่พาตัวเองลำบาก จุดที่น่ากลัวคือมันคลายตัวช้า เพราะเรา “ไม่รู้ว่ากำลังหลง” ราคะพิโรธ เกี่ยวกันยังไง? บางคนค้นคำว่า “ราคะพิโรธ” เพราะเจอคำนี้ในภาษาธรรม/ภาษาไทยเดิม โดยรวมคืออาการใจที่ถูกกิเลสลากไปสุดทาง: ราคะคือหลงใหล โทสะ/พิโรธคือความโกรธเดือดดาล มักสลับกันได้ เช่น ผิดหวังจากความอยาก (ราคะ) แล้วกลายเป็นโกรธ (โทสะ) วิธีเช็กแบบเร็วๆ ว่าตอนนี้เราโดนอะไรครอบงำ - ถ้า “อยากได้/อยากครอบครอง/คิดวนถึงความสุขจากสิ่งนั้น” = ราคะ - ถ้า “อยากเถียง/อยากเอาคืน/หน้าร้อน มือสั่น คำพูดแรง” = โทสะ - ถ้า “มึนๆ ตัดสินใจมั่ว ไม่เห็นผลเสีย ทำตามอารมณ์อย่างเดียว” = โมหะ ทริคที่ช่วยได้ (แบบที่เราทำแล้วพอเวิร์ก) พอรู้ตัวว่าเริ่มมีราคะหรือโทสะ ให้หยุด 10 วินาทีแล้วถามตัวเองว่า “ตอนนี้ใจเรากำลังอยาก/กำลังผลักไสอะไรอยู่” แค่นี้เหมือนเปิดไฟในใจ ทำให้ไม่ไหลตามอารมณ์เร็วเกินไป และช่วยให้เห็นว่าอาการที่เกิดขึ้นเป็นเพียง “อาการของกิเลส” ไม่ใช่ตัวเรา