"นิ้วกลม" ชี้สังคมดีขึ้นได้โดยไม่ต้องมี "จอมพลัง"
นิ้วกลม-สราวุธ เฮงสวัสดิ์ นักเขียนและนักคิดชื่อดัง โพสต์เฟซบุ๊กสะท้อนบทบาทของ “ฮีโร่” ในสังคมไทย โดยตั้งคำถามถึงความรับผิดชอบของภาครัฐในการดูแลประชาชน พร้อมเสนอแนวคิดว่า แทนที่จะพึ่งพาบุคคลผู้เสียสละ เราควรสร้าง “ระบบจอมพลัง” ที ่โปร่งใส มีประสิทธิภาพ และใช้ภาษีอย่างคุ้มค่าเพื่อแก้ปัญหาอย่างยั่งยืน
---
"Henning Wehn นักแสดงตลกชาวเยอรมันเคยพูดไว้อย่างน่าคิดว่า 'ที่เยอรมันเราไม่บริจาคกัน เราจ่ายภาษี การเปิดรับบริจาคเป็นความล้มเหลวของความรับผิดชอบของรัฐบาล'
ส่วนตัวแล้วผมคิดว่า การบริจาคเป็นน้ำใจที่เกิดขึ้นได้ในสังคม แต่สังคมไหนที่การบริจาคหรือผู้รับบริจาค 'ทรงพลัง' อย่างเปรี้ยงปร้างก็เป็นเรื่องน่าตั้งคำถามเหมือนกันว่า หน่วยงานรัฐที่ต้องบำบัดทุกข์บำรุงสุขของประชาชนเขาทำอะไรกันอยู่ ในเมื่อเขาก็เก็บภาษีเราไปเพื่อใช้ในการทำสิ่งเหล่านี้มิใช่หรือ เคยนั่งคุยกับพี่ๆ น้องๆ ที่ทำธุรกิจเพื่อสังคม (Social Enterprise) พวกเขาบอกว่า งานที่ทำอยู่นี่ที่จริงไม่ต้องทำเลย หากภาครัฐทำหน้าที่ขอ งตัวเองได้ดีพร้อมสมบูรณ์ แต่มันไม่เป็นเช่นนั้น
ในสังคมที่มี 'ทุกข์ชาวบ้าน' เยอะ ทำให้เกิดฮีโร่ขึ้นมาได้ ซึ่งเป็นไปได้ว่าเขาเริ่มจากความตั้งใจ อยากแก้ปัญหาสังคม ซึ่งเป็นเรื่องดี แต่พอเริ่มดำเนินไปสักพัก ประโยขน์ของประชาชนจะเริ่มซ้อนกับประโยชน์ของฮีโร่ ซึ่งได้เครดิตมาจากการ 'ทำดี' ของเขา โดยรับเงินบริจาคมาจากประชาชน ซึ่งที่จริงถ้าเสียภาษีไปแล้วควรคาดหวังการปฏิบัติหน้าที่ของภาครัฐได้ โดยไม่จำเป็นต้องบริจาคเงินเพื่อช่วยเหลือประชาชนด้วยกันถี่และบ่อยราวกับเป็น 'ภาษี' อีกรูปแบบหนึ่ง
เมื่อฮีโร่เริ่มมีชื่อเสียงและแฟนคลับ ชื่อเสียงนี่เองเป็นสิ่งที่เขาได้รับขณะ 'เสียสละ' ทำเพื่อประชาชน ยิ่งในยุคโซเชียลมีเดีย ชื่อเสียงและยอดผ ู้ติดตามก็เป็นเหมือน 'คะแนนเสียง' ซึ่งแปรผันเป็น 'อำนาจ' หรือ 'อิทธิพล' ตรงตัวกับคำว่า 'อินฟลูเอ็นเซอร์' นั่นเอง จากคนธรรมดา บุคคลนั้นมีโอกาสกลายร่างเป็น 'จอมพลัง' ได้ หากเขาเอาพลังนั้นไปทำเรื่องดีก็น่าจะดี แต่ก็อย่างที่หนังสไปเดอร์แมนบอกไว้ 'พลังอันยิ่งใหญ่มาพร้อมความรับผิดชอบที่ใหญ่ยิ่ง' และเมื่อใครคนหนึ่งเริ่มเป็น 'อินฟลู' ก็อาจมีคนมาใช้ 'พลัง' ของเขาไปเสริมพลังกันและกันไปมาอีกด้วย
สังคมที่ควรคาดหวังและจะเป็นการแก้ปัญหาที่ยั่งยืนกว่าคือ ไม่ต้องมีใครแปลงร่างเป็น 'จอมพลัง' คอยจัดการเหล่าร้าย (ทึ่เขานิยามเอง) หรือแก้ปัญหาชาวบ้านด้วยการขอรับบริจาคไปเป็นครั้งคราว แต่คือ การตั้งคำถามกับหน้าที่ของภาครัฐ และกดดัน เลือกสรรคนเข้าไปวางนโยบายที่จะแก้ปัญหาเรื่องต่างๆ ในแนวทางที่จริงจังยั่งยืน
หากการแก้ปัญหาเกิดจากภาครัฐ ย่อมไม่มีใครเป็นฮีโร่หัวโด่ขึ้นมา แต่ประชาชนจะได้อยู่ใน 'ระบบ' ที่ใช้ภาษึดูแลทุกข์สุขอย่างโปร่งใส มีประสิทธิภาพ คาดหวังได้ หากมีการบริจาคก็เป็นเพราะเรามีมิตรจิตมิตรใจต่อกัน หาใช่การสนับสนุนฮีโร่คนใดคนหนึ่งเพราะระบบที่ควรทำหน้าที่เหล่านั้นไม่ทำหน้าที่ของตนเอง
แทนที่จะมี 'มนุษย์จอมพลัง' เราต้องการ 'ระบบจอมพลัง' คือระบบที่เป็นประชาธิปไตย ตรวจสอบได้ โปร่งใส ลดคอร์รัปชั่น เพิ่มประสิทธิภาพจากการใช้ภาษีประชาชนมาดูแลประชาชน และระบบราชการที่ประสานงานอย่างทรงประสิทธิภาพ
บางทีการอยู่ในสังคมที่คาดหวังกับบุคคลหรือ 'ฮีโร่' มากเกินไป ทำให้เราเผลอลดความคาดหวังที่จะมีต่อรัฐบาลและหน่วยงานภาครัฐลงมากไปหน่อย อยากเห็น 'ระบบจอมพลัง' เกิดขึ้นในบ้านเรา เชื่อว่าบ้านเมืองจะดีกว่านี้ได้อีกเยอะ และทุกข์ชาวบ้านจะลดลงโดยไม่ต้องมีคนดีคนใดมาเสียสละตนจนเหน็ดเหนื่อยหนวดเปียกเหงื่อและน่าเห็นใจดังเช่นที่เป็นอยู่"
หลายคนอาจคุ้นชื่อ “นิ้วกลม” (สราวุธ เฮงสวัสดิ์) ในฐานะนักเขียน/นักคิดที่ชอบชวนตั้งคำถามกับเรื่องใหญ่ๆ ของสังคม พอโพสต์ประเด็น “สังคมดีขึ้นได้โดยไม่ต้องมี ‘จอมพลัง’” มันกระทบความรู้สึกเราพอสมควร เพราะในชีวิตจริง เรามักเห็นข่าวการช่วยเหลือแบบฮีโร่รายวัน และเผลอชินว่า “ถ้าไม่มีคนแบบนี้ ชาวบ้านจะทำยังไง” สิ่งที่ผมตีความจากแนวคิดของสราวุธ เฮงสวัสดิ์ คือเขาไม่ได้ต่อต้านการทำดีหรือการบริจาคนะ การบริจาคยังเป็นน้ำใจที่สวยงามได้เสมอ แต่คำถามสำคัญคือ ทำไมการช่วยเหลือพื้นฐานบางอย่างถึงต้องพึ่ง “บุคคล” ที่มีชื่อเสียง จนกลายเป็นระบบทางอ้อมที่ประชาชนต้องควักเงินซ้ำๆ คล้ายเป็นภาษีอีกชั้น ทั้งๆ ที่เราจ่ายภาษีอยู่แล้ว พอเราใช้ “ฮีโร่” แก้ปัญหาไปเรื่อยๆ มันมีความเสี่ยง 2 แบบที่เห็นชัดมากในยุคโซเชียล 1) ปัญหาถูกแก้แบบเฉพาะหน้า: เคสหนึ่งจบ แต่อีกเคสก็เกิดใหม่ เพราะต้นตอคือระบบยังเหมือนเดิม 2) อำนาจจากชื่อเสียง: คนที่ช่วยเหลืออาจได้เครดิต ยอดติดตาม และอิทธิพล ซึ่งถ้าใช้ไปทางดีมันก็ดี แต่ถ้าเริ่มมีผลประโยชน์ทับซ้อนหรือถูกดึงไปเป็นเครื่องมือทางการเมือง/ธุรกิจ สังคมจะยิ่งวุ่น คำว่า “ระบบจอมพลัง” ที่นิ้วกลมพูดถึง ผมมองว่าเป็นภาพของรัฐและหน่วยงานที่ทำงานได้จริง—โปร่งใส ตรวจสอบได้ ลดคอร์รัปชั่น และประสานงานกันมีประสิทธิภาพ ถ้าระบบแข็งแรงพอ คนธรรมดาจะไม่ต้องรอให้มี “กัน จอมพลัง” หรือใครก็ตามมาช่วยเป็นครั้งๆ ไป เพราะสิทธิพื้นฐานควรเข้าถึงได้ผ่านระบบอยู่แล้ว ถ้าอยากเริ่มจากตัวเราเองแบบที่จับต้องได้ ผมลองสรุปเป็น 3 อย่างที่ทำได้ในชีวิตประจำวัน - เวลามีดราม่าช่วยเหลือ ลองถามเพิ่มว่า “หน่วยงานไหนควรรับผิดชอบ” และติดตามผลหลังข่าวเงียบ - สนับสนุนการเปิดเผยข้อมูล/งบประมาณในพื้นที่ (เช่น เพจท้องถิ่นหรือภาคประชาชน) เพราะข้อมูลคือจุดเริ่มของการตรวจสอบ - แยก “การช่วยคน” ออกจาก “การยกบุคคลเป็นฮีโร่” เราชื่นชมได้ แต่อย่าลืมกดดันให้ระบบทำงานควบคู่กัน สุดท้าย ต่อให้เราเห็นต่างกันเรื่องการบริจาคหรือบทบาทฮีโร่ ประเด็นของสราวุธ เฮงสวัสดิ์ ชวนคิดตรงๆ ว่า สังคมที่ยั่งยืนควรพึ่ง “ระบบ” มากกว่า “คนเก่งคนเดียว” และถ้าระบบดีจริง การทำดีของคนจะกลายเป็นน้ำใจที่เลือกทำ ไม่ใช่ภาระที่ต้องทำแทนรัฐ
แล้วนิ้วกลมทำอะไรเรื่องชายแดน ไทยเขมรบ้าง