เนติวิทย์ โชติภัทร์ไพศาล พร้อมด้วย ภูมิยศ ลาภณรงค์ชัย นิสิตจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ได้สร้างแรงกระเพื่อมกลางนิทรรศการ “Designers of Mountain and Water: Alternative Landscapes for a Changing Climate” ณ Harvard Graduate School of Design (GSD) สหรัฐอเมริกา ด้วยการตั้งคำถามตัวโตๆ ต่อผลงานการออกแบบภูมิสถาปัตยกรรมที่ถูกเชิดชูในระดับนานาชาติ อย่าง ‘สวน 100 ปี จุฬาฯ’
การปรากฏตัวของเนติวิทย์ในครั้งนี้ (ซึ่งเดิ มได้รับเชิญมาฉายภาพยนตร์สารคดี) ไม่ใช่เพียงการเข้าชมงานศิลปะ แต่คือการบุกเข้าไปทวงถามถึง "ต้นทุนทางสังคม" ที่หล่นหายไประหว่างทางของการจัดทำโครงการ โดยทั้งสองได้ชูป้ายข้อความเชิงสัญลักษณ์ อาทิ “Climate Resilience at What Cost?”, “Green Future ≠ Displacement” และ “Resilience for Whom?” ท่ามกลางผู้เข้าชมนิทรรศการ
ลอกคราบวาทกรรม ‘พื้นที่สีเขียว’
เนติวิทย์วิพากษ์วิจารณ์อย่างตรงไปตรงมาว่า การยกย่องสวน 100 ปี จุฬาฯ ว่าเป็นตัวอย่างของการออกแบบภูมิทัศน์เพื่อรับมือวิกฤตสภาพภูมิอากาศนั้น เป็นการมองข้ามประวัติศาสตร์ของพื้นที่อย่างสิ้นเชิง เขาชี้ให้เห็นว่าภายใต้ความสวยงามและร่มรื่นนี้ อดีตเคยเป็นที่ตั้งของ ‘ชุมชนเซียงกง’ ซึ่งต้องเผชิญกับการถูกไล่รื้อเพื่อเปิดทางให้กับการสร้างสวนสาธารณะ
นอกจากประเด็นด้านสิทธิชุมชน เนติวิทย์ยังโจมตีว่าโครงการนี้ “ยั่งยืนไม่จริง” ในเชิงนิเวศวิทยา เนื่องจากไม่สามารถแก้ไขปัญหาน้ำท่วมได้อย่างเป็นรูปธรรม ซ้ำร้ายยังต้องผลาญทรัพยากรน้ำจำนวนมหาศาลเพื่อใช้ในการดูแลรักษาต้นไม้ในช่วงฤดูร้อน ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าการออกแบบเพื่อรับมือวิกฤตภูมิอากาศ ไม่ควรถูกประเมินค่าเพียงแค่ "ความเขียวขจี" แต่ต้องตั้งคำถามถึงตรรกะเบื้องหลังว่า ใครคือผู้ได้ประโยชน์ และใครคือผู้แบกรับต้นทุน
พุ่งเป้า ‘ผู้ออกแบบ’ และโครงข่ายการพัฒนาเมืองเชิงรุก
การตั้งคำถามของเนติวิทย์ไม่ได้หยุดอยู่แค่ตัวพื้นที่ แต่ยังพุ่งเป้าไปที่ กชกร วรอาคม และบริษัท LANDPROCESS ซึ่งเป็นผู้ออกแบบสวน 100 ปี จุฬาฯ โดยเชื่อมโยงให้เห็นภาพใหญ่ของโครงข่ายการพัฒนาเมืองที่ขับเคลื่อนโดยบริษัทดังกล่าว
เนติวิทย์ชี้ให้เห็นว่า ผู้ออกแบบรายนี้ยังมีส่วนเกี่ยวข้องกับโครงการภูมิสถาปัตยกรรมอื่นๆ ที่สร้างผลกระทบต่อพื้นที่เมืองในวงกว้าง โดยเฉพาะโครงการ Block 33 ซึ่งเป็นคอนโดมิเนียมแห่งใหม่ของจุฬาฯ ที่กำลังก่อสร้างบริเวณศาลเจ้าแม่ทับทิม สะพานเหลือง ซึ่งเป็นอีกหนึ่งพื้นที่ข้อพิพาทเรื่องการไล่รื้อและทำลายมรดกทางวัฒนธรรมของชุมชน
ทั้งนี้ LANDPROCESS ถือเป็นบริษัทที่อยู่เบื้องหลังเมกะโปรเจกต์ด้านภูมิทัศน์ระดับประเทศหลายแห่ง ไม่ว่าจะเป็น โครงการสวนสาธารณะคลองช่องนนทรี หรือ Thammasat Urban Farm Rooftop (สวนผักลอยฟ้า ธรรมศาสตร์) บนอาคารอุทยานเรียนรู้ป๋วย 100 ปี ที่ถูกโปรโมตว่าเป็นสวนผักออร์แกนิกและสวนสาธารณะลอยฟ้าที่ใหญ่ที่สุดในเอเชีย
ข้อเรียกร้องถึงสถาบันระดับโลก
ท้ายที่สุด เนติวิทย์ได้ยื่นข้อเสนอต่อผู้จัดนิทรรศการ GSD ให้รับผิดชอบต่อการนำเสนอข้อมูลด้านเดียว โดยเรียกร้องให้เพิ่ม "คำอธิบายประกอบ" ทั้งในพื้นที่จัดแสดงและบนแพลตฟอร์มออนไลน์ เพื่อสะท้อนถึงผลกระทบด้านการไล่รื้อและการพลัดถิ่นของชุมชนที่ถูกซุกซ่อนไว้ใต้พรม
พร้อมกันนี้ เขายังเสนอให้มีการจัดเวทีสาธารณะ เพื่อถกเถียงเรื่องการปรับตัวต่อสภาพภูมิอากาศ การพัฒนาเมือง และโยนคำถามสำคัญกลับไปสู่สังคมว่า "ใครคือผู้ที่ได้รับประโยชน์อย่างแท้จริงจากความยั่งยืนที่ถูกเฉลิมฉลองอยู่นี้?"
หลายคนเสิร์ช “เนติวิทย์” คู่กับชื่อ “กชกร” เพราะอยากรู้ว่าเกิดอะไรขึ้นกันแน่ และประเด็นที่ถูกตั้งคำถามมันแตะเรื่องไหนบ้าง แบบอ่านแล้วตามข่าวได้ทันโดยไม่หลงประเด็น 1) แก่นของเรื่อง: “ความยั่งยืน” ที่มองแค่ความเขียว อาจไม่ยั่งยืนจริง จากที่ตามอ่าน ประเด็นหลักไม่ใช่การเถียงว่า “สวนสวยหรือไม่สวย” แต่เป็นการชวนมองให้ครบวงจรว่าโครงการที่ถูกยกเป็นตัวอย่างด้าน Climate resilience นั้นมี “ต้นทุนทางสังคม” อะไรซ่อนอยู่ เช่น การไล่รื้อ/การพลัดถิ่นของชุมชนเดิม และคำถามว่าใครได้ประโยชน์จากพื้นที่สาธารณะใหม่นี้จริงๆ 2) ทำไมสถานที่คือ Harvard GSD ถึงถูกพูดถึงเยอะ เพราะเป็นพื้นที่ที่งานออกแบบ/ภูมิสถาปัตยกรรมจากหลายประเทศถูกคัดเลือกไปเล่าในฐานะ “กรณีศึกษาที่ดี” พอมีคนอย่างเนติวิทย์เข้าไปตั้งคำถาม จึงเหมือนเป็นการทักท้วงไปถึงมาตรฐานการเล่าเรื่องของสถาบันระดับโลกว่า ถ้าจะเล่าเรื่องความยั่งยืน ควรเล่าผลกระทบต่อชุมชนไปพร้อมกัน ไม่ใช่มีแค่ภาพสวยๆ หรือคำโปรโมต 3) ปม “กชกร” กับบทบาทผู้ออกแบบ ชื่อของกชกร วรอาคมถูกกล่าวถึงในฐานะผู้ออกแบบ/บริษัทที่ทำงานภูมิทัศน์หลายโปรเจกต์ในไทย จึงทำให้คนสนใจว่าคำวิจารณ์ของเนติวิทย์พุ่งไปที่ “คนทำงานออกแบบ” หรือพุ่งไปที่ “โครงข่ายการพัฒนาเมือง” ที่ใช้การออกแบบเป็นภาพลักษณ์กันแน่ (อ่านแล้วจะเห็นว่าเขาพยายามชี้ไปถึงภาพใหญ่ของระบบมากกว่าตัวบุคคลอย่างเดียว) 4) ประเด็น “ไล่รื้อชุมชน-มรดกวัฒนธรรม” สำคัญยังไง ในโพสต์นี้มีการโยงถึงพื้นที่ชุมชนเดิมและพื้นที่พิพาทอื่นๆ เพื่อชี้ว่า การพัฒนาเมืองที่อ้างความเขียว/ความยั่งยืน ถ้าไม่มีกระบวนการที่เป็นธรรมกับคนที่อยู่มาก่อน ก็อาจกลายเป็น “Green Future ≠ Displacement” ตามข้อความที่ถูกยกขึ้นมา 5) ถ้าจะตามข่าวแบบมีกรอบคิด แนะนำดู 3 คำถามนี้ - Resilience for whom? ความทนทานต่อวิกฤตทำเพื่อใคร - Climate resilience at what cost? ต้องแลกอะไรไปบ้าง โดยเฉพาะคนตัวเล็กในเมือง - โครงการช่วยแก้ปัญหาจริงไหม เช่น น้ำท่วม/การใช้น้ำดูแลพื้นที่สีเขียวช่วงแล้ง ส่วนตัวคิดว่าโพสต์นี้ทำหน้าที่เหมือน “เช็กลิสต์” ให้เรากลับไปอ่านข่าว/ดูงานเมืองอย่างระวังขึ้นว่า ความยั่งยืนไม่ใช่แค่ภาพเขียว แต่ต้องรวมความเป็นธรรมต่อชุมชนและความจริงด้านนิเวศวิทยาด้วย
ส่งไปรบชายแดนเขมร