เวลาอ่านไมโอซิส (meiosis) แล้วงง ๆ เราใช้วิธี “จับคีย์เวิร์ดประจำระยะ” จะจำได้เร็วมาก โดยเฉพาะคำที่ออกสอบบ่อยอย่าง นิวคลีโอลัส, เซนโทรโซม และ spindle fiber (เส้นใยสปินเดิล) 1) ไมโอซิสคืออะไร (meiosis คือ) ไมโอซิสคือการแบ่งเซลล์เพื่อสร้าง “เซลล์สืบพันธุ์” (gamete) เช่น อสุจิ/ไข่ ทำให้จำนวนโครโมโซมลดลงครึ่งหนึ่ง จาก 2n → n และได้เซลล์ลูกทั้งหมด 4 เซลล์ จุดเด่นคือทำให้เกิดความหลากหลายทางพันธุกรรมจากการเข้าคู่ของโครโมโซมและการ crossing over 2) ระยะอินเตอร์เฟส I (Interphase I) จำว่า “เตรียมตัว-จำลอง DNA” ในระยะอินเตอร์เฟส เซลล์จะเพิ่มปริมาณสารในไซโทพลาซึมและจำลอง DNA ให้พร้อมแบ่งนิวเคลียสด้วย จุดที่หลายคนลืมคือ เซนโทรโซมก็จำลองตัวเองเพื่อเตรียมสร้างเส้นใยสปินเดิลในระยะถัดไป 3) Prophase I สำคัญที่สุด: จับคู่ + crossing over โพรเฟส I คือช่วงที่โครโมโซมคู่เหมือนเข้าคู่กัน (synapsis) และมีการไขว้เปลี่ยนชิ้นส่วน (crossing over) ทำให้เกิดความผันแปรทางพันธุกรรม สังเกตอีกอย่างคือ นิวคลีโอลัสและเยื่อหุ้มนิวเคลียสเริ่มสลาย เพื่อให้สปินเดิลเข้ามาจัดเรียงโครโมโซมได้ 4) Metaphase I = เรียง “เป็นคู่” กลางเซลล์ เมทาเฟส I โครโมโซมคู่เหมือนจะเรียงตัวเป็นคู่บนแนวกึ่งกลางเซลล์ (metaphase plate) เส้นใยสปินเดิล (spindle fiber) จะจับบริเวณเซนโทรเมียร์ โดยมีเซนโทรโซมอยู่ที่ขั้วเซลล์คอยเป็นศูนย์จัดระเบียบเส้นใย 5) Anaphase I = แยก “คู่เหมือน” (ยังไม่แยกซิสเตอร์โครมาทิด) อันนี้เป็นจุดที่ชอบสับสน: ในแอนาเฟส I โครโมโซม “คู่เหมือน” ถูกดึงแยกไปคนละขั้ว แต่ซิสเตอร์โครมาทิดยังติดกันอยู่ เพราะยังไม่ได้แยกเหมือนไมโทซิส 6) Telophase I + cytokinesis = ได้ 2 เซลล์ (แต่ยังไม่จบ) เทโลเฟส I จะเริ่มเกิดนิวเคลียสใหม่ที่ขั้วเซลล์ และมีการแบ่งไซโทพลาซึม (cytokinesis) ได้เป็น 2 เซลล์ จากนั้นเข้าสู่อินเตอร์เฟส II ซึ่งมักเป็นช่วงสั้น ๆ และโดยทั่วไป “ไม่จำลอง DNA ซ้ำ” 7) ไมโอซิส II: เหมือนไมโทซิส แต่เริ่มจาก n โพรเฟส II นิวคลีโอลัส/เยื่อหุ้มนิวเคลียสสลายอีกครั้ง เซนโทรโซมสร้างสปินเดิลใหม่ เมทาเฟส II โครโมโซมเรียงเดี่ยว ๆ กลางเซลล์ แอนาเฟส II จุดนี้แหละที่ซิสเตอร์โครมาทิดถูกดึงแยกออก เทโลเฟส II + cytokinesis สุดท้ายได้เซลล์ลูก 4 เซลล์ที่เป็น n 8) สรุปต่างจากไมโทซิสยังไง (จำสั้น ๆ) ไมโทซิส: ได้ 2 เซลล์เหมือนเดิม (2n → 2n), เน้นการเจริญเติบโต/ซ่อมแซม ไมโอซิส: ได้ 4 เซลล์ (2n → n), มี crossing over และการจัดเรียงแบบสุ่ม ทำให้หลากหลาย ทริคจำศัพท์ที่เจอบ่อย - นิวคลีโอลัส คือส่วนที่เกี่ยวกับการสร้าง rRNA/ประกอบไรโบโซม มัก “หายไป” ตอนโพรเฟสเพื่อให้เกิดการแบ่งได้สะดวก - spindle fiber คือเส้นใยที่ยึดและดึงโครโมโซม (ภาษาอังกฤษใช้คำว่า spindle fiber/mitotic spindle) - เซนโทรโซม คือศูนย์จัดระเบียบไมโครทูบูล อยู่ใกล้ขั้วเซลล์และเป็นต้นกำเนิดสปินเดิล ถ้าอยากทำสรุปการแบ่งเซลล์แบบไมโอซิสให้ครบ ลองเขียนเป็นตาราง 2 คอลัมน์: “สิ่งที่เกิดกับโครโมโซม” กับ “สิ่งที่เกิดกับนิวเคลียส/สปินเดิล” แล้วไล่ตั้งแต่ Interphase I → Telophase II จะเห็นภาพเชื่อมกันมากขึ้น