สัมภาษณ์คนต่างด้าว EP3 (6)
”ฮ่าๆๆ สัมภาษณ์ยายด้วยหรอ ก็ยายมาจากบนเขาบนดอยนู่น มาพร้อมๆกับยาย…นั่นแหละ เป็นเพื่อนกันเลยตามกันมาจ้ะ ตอนนี้ยายก็ไม่ได้ทำอะไรเท่าไหร่เน้นรับจ้างทั่วไปอย่างเวลาเขาขาดคนไปช่วยเก็บพริกเก็บผักยายก็ไปช่วยเขาพอได้ค่าแรง “
”ถ้าถามว่าที่นี่เป็นยังไงก็ดีจ้ะ ไปไหนมาไหนง่ายกว่าข้างบนเขาบนดอยเยอะ (หัวเราะ) ถ้าจะไปทำอะไรที่ต้องใช้เอกสารป้าก็มีหนังสือเดินทางคนต่างด้า วอะไรนั่นแหละยืนยันตัวตน “
“คนเขาก็ไม่ค่อยรู้หรอกว่ายายเป็นต่างด้าวหรือเปล่า เพราะยายก็หน้าตาเหมือนคนปกติ พูดภาษาไทยชัด เขียนได้ อ่านได้ มีแต่ตัวยายเองนี่แหละที่รู้ว่าตัวเองไม่มีสัญชาติ”
“ตอนนี้ไม่รู้สึกน้อยใจอะไรหรอก ยายอายุเท่านี้แล้วแต่ช่วงเด็กๆวัยรุ่นก็มีคิดบ้างว่าทำไมเราไม่มีสัญชาติ ไม่มีบัตรประชาชนแบบคนอื่นๆเขา”
———————————————————
ผู้ถูกสัมภาษณ์เป็นบุคคลที่เกิดในประเทศไทย แต่เป็นชนเผ่าชาวเขาและไม่ได้รับการรับรองสัญชาติไทย เนื่องจากตกหล่นจากการสำรวจและการจัดทำทะเบียนราษฎรของรัฐ จึงอยู่ในสถานะบุคคลไร้สัญชาติ ซึ่งตามกฎหมายไทยถือว่าเป็นบุคคลที่ไม่มีสัญชาติไทย แม้จะเกิดในประเทศไทยก็ตาม
ผู้ถูกสัมภาษณ์ได้รับบัตรหรือเอกสารประจำตัวสำหรับบุคคลที่ไม่มีสัญชาติไทย ซึ่งใช้ในการเดินทางและแสดงตัวตนตามที่กฎหมายกำหนด แต่เอกสารดังกล่าวไม่ได้ทำให้ได้รับสัญชาติไทย เพียงแต่เป็นหลักฐานที่รัฐออกให้เพื่อรับรองสถานะและอำนวยความสะดวกในการใช้ชีวิตในประเทศไทย ดังนั้น ในทางกฎหมาย ผู้ถูกสัมภาษณ์จึงมีสถานะเป็นบุคคลต่างด้าวหรือบุคคลไร้สัญชาติ ไม่ใช่พลเมืองไทย
หลักสัญชาติ
สัญชาติเป็นความสัมพันธ์ทางกฎหมายระหว่างบุคคลกับรัฐ ซึ่งก่อให้เกิดสิทธิและหน้าที่ตามกฎหมายของรัฐนั้น ประเทศไทยกำหนดหลักการได้มาซึ่งสัญชาติไว้ใน พระราชบัญญัติสัญชาติ พ.ศ. 2508 และที่แก้ไขเพิ่มเติม โดยใช้หลักสืบสายโลหิตเป็นหลัก และให้สัญชาติโดยหลักดินแดนเฉพาะกรณีที่กฎหมายกำหนด
กรณีผู้ถูกสัมภาษณ์ แม้จะเกิดในประเทศไทย แต่ไม่ได้รับสัญชาติไทย เนื่องจากไม่เข้าเงื่อนไขตามกฎหมายและไม่มีการรับรองสถานะทางทะเบียน จึงอยู่ในสถานะบุคคลไร้สัญชาติ และ หลักกฎหมายที่กำหนดความเป็นสมาชิกของรัฐว่าบุคคลใดมีสัญชาติของรัฐนั้นหรือไม่ โดยในกรณีนี้ ยายไม่มีสัญชาติไทย จึงมีสถานะเป็นคนต่างด้าวและต้องใช้เอกสารคนต่างด้าวในการยืนยันตัวตนตามกฎหมาย
ภูมิลำเนา หมายถึง ถิ่นที่บุคคลมีสถานที่อยู่เป็นแหล่งสำคัญของการดำรงชีวิต และมีเจตนาจะอยู่อาศัยเป็นปกติ ไม่ใช่เพียงสถานที่ที่ไปพักอาศัยชั่วคราว แต่เป็นสถานที่ที่ใช้เป็นศูนย์กลางในการใช้ชีวิต เช่น การอยู่อาศัย การประกอบอาชีพ การติดต่อราชการ หรือการทำกิจกรรมต่าง ๆ ในชีวิตประจำวันและปัจจุบันอาศัยและประกอบอาชีพค้าขายอยู่ที่จังหวัดสระบุรีมาเป็นเวลาหลายปี จึงถือได้ว่ามีภูมิลำเนาหรือถิ่นที่อยู่ในประเทศไทย แม้ว่าจะไม่มีสัญชาติไทยก็ตาม ทั้งนี้ ภูมิลำเนาไม่ใช่หลักในการกำหนดสัญชาติ แต่เป็นหลักที่ใช้กำหนดสิทธิและหน้าที่บางประการตามกฎหมาย
จากบทสัมภาษณ์นี้ ผมรู้สึกได้ถึงความท้าทายและความยากลำบากของผู้ที่ไม่มีสัญชาติอย่างชัดเจน แม้ว่าจะเกิดและมีภูมิลำเนาอยู่ในประเทศไทย แต่การไม่ได้รับสัญชาติไทยหมายความว่าพวกเขาไม่มีสิทธิพื้นฐานบางอย่างเหมือนคนทั่วไป เช่น การไม่ได้รับบัตรประชาชนที่ทำให้รู้สึกเหมือนถูกตัดสิทธิ์ในการเข้าถึงสวัสดิการและบริการของรัฐ ผมเคยมีโอกาสพบกับคนในชนเผ่าชาวเขาที่ไม่มีสัญชาติ ก็เหมือนกับยายในบทสัมภาษณ์นี้ พวกเขาต้องพึ่งพาการรับจ้างทำงานทั่วไป เช่น ช่วยเก็บผักเก็บผลไม้ เพื่อเลี้ยงชีพในแต่ละวัน แม้ภายนอกดูเหมือนว่าพวกเขาปรับตัวและอยู่ร่วมกับสังคมได้ดี แต่ก็มีกำแพงที่มองไม่เห็นคอยจำกัดชีวิตและโอกาสของพวกเขาอยู่เสมอ สิ่งที่น่าสนใจคือบัตรหรือเอกสารคนต่างด้าวที่พวกเขาได้รับนั้นไม่ได้หมายความว่าสถานะของพวกเขาจะเปลี่ยนเป็นคนไทย แต่เป็นเพียงเครื่องมือสำหรับยืนยันตัวตนและอำนวยความสะดวกในการดำเนินชีวิตในทางกฎหมายเท่านั้น ซึ่งเมื่อคิดอย่างนี้ เราจะเห็นว่าสถานะไร้สัญชาติสร้างช่องว่างใหญ่ในเรื่องสิทธิขั้นพื้นฐานอย่างไร นอกจากนี้ เรื่องของภูมิลำเนายังช่วยให้เราเข้าใจว่าพวกเขามีถิ่นฐานถาวรในประเทศไทยอย่างแท้จริง และส่วนใหญ่อาศัยอยู่และทำมาหากินเป็นหลักแหล่ง เช่น จังหวัดสระบุรี แต่ภูมิลำเนาไม่มีผลต่อการได้มาซึ่งสัญชาติ จึงเป็นอีกหนึ่งความท้าทายของคนกลุ่มนี้ จากประสบการณ์และความรู้ที่เคยได้อ่านหรือฟังมาพบว่า การแก้ไขปัญหาคนไร้สัญชาติในไทยยังต้องการการปรับปรุงกฎหมายและการเปิดโอกาสให้คนกลุ่มนี้ได้รับการรับรองสถานะทางรัฐอย่างเหมาะสม หากไม่มีการเปลี่ยนแปลงนี้ พวกเขาจะยังคงเผชิญกับอุปสรรคในการใช้ชีวิตประจำวันที่คนไทยคนอื่นๆ อาจถือเป็นเรื่องปกติอย่างการมีบัตรประชาชน การเข้าถึงบริการสาธารณะ หรือสิทธิในการทำงานอย่างเต็มที่ ดังนั้น การรับฟังเสียงจากคนไร้สัญชาติและเฝ้าติดตามความคืบหน้าในเรื่องสัญชาติในประเทศไทย ถือเป็นเรื่องจำเป็นที่ทุกคนควรใส่ใจ เพื่อให้สังคมไทยเป็นสังคมที่เท่าเทียมและเปิดโอกาสสำหรับทุกคนจริงๆ
