สมาส - ย่อศัพท์เข้าด้วยกัน
๓. สมาสกัณฑ์
สมาส = นาม+นาม+วิภัตตินาม
สมาส คือ วิธีย่อนามศัพท์ตั้งแต่ ๒ ศัพท์ขึ้นไป ให้เข้าเป็นบทเดียวกัน โดยใช้วิธีในสนธิและวิธีในนามมาทำการย่อ เมื่อย่อตามวิธีถูกต้องดีแล้ว จะได้สมาส ๒ อย่าง, ลักษณะ ๓ อย่าง, และชื่อ ๖ อย่าง ดังนี้
ก. สมาส ๒ อย่าง
(๑) ลุตฺตสมาส สมาสที่ลบวิภัตติของศัพท์หน้า เช่น
กฐินสฺส ทุสฺสํ = กฐินทุสฺสํ. ผ้าเพื่อกฐิน ชื่อว่า กฐินทุสฺ ส
(๒) อลุตฺตสมาส สมาสที่ไม่ลบวิภัตติของศัพท์หน้า เช่น
ปรสฺส ปทํ = ปรสฺสปทํ. บทเพื่อผู้อื่น ชื่อว่า ปรสฺสปท
ข. ลักษณะของสมาส ๓ อย่าง
(๑) ประกอบเข้าเป็นบทเดียวกัน
(๒) มีวิภัตติตัวเดียวกัน
(๓) สวดให้เป็นบทเดียวกัน (ไม่เว้นวรรคกลางสมาส)
ค. ชื่อของสมาส ๖
สมาส ว่าโดยชื่อมี ๖ คือ
(๑) อัพยยีภาวะ
(๒) กัมมธารยะ
(๓) ทิคุ
(๔) ตัปปุริสะ
(๕) พหุพพีหิ
(๖) ทวันทะ
(ย่อจำว่า อพฺย-กมฺม-ทิคุ-ตปฺปุ พหุทฺวนฺทา สมาสกา)
ต่อไป จะแสดงวิธีการย่อตามลำดับสมาส ๖ ดังนี้
---
๑. อัพยยีภาวสมาส
อัพยยีภาวสมาส คือสมาสที่มีอุปสัคหรือนิบาตเป็นบทหน้าและเป็นประธาน บทสำเร็จเป็นนปุงสกลิงค์เอกพจน์ มี ๒ อย่าง คือ
(๑) อุปสัคคปุพพกะ มีอุปสัคเป็นบทหน้าและเป็นประธาน เช่น
นครสฺส สมีปํ = อุปนคร. ที่ใ กล้แห่งเมือง ชื่อว่า อุปนคร
(๒) นิปาตปุพพกะ มีนิบาตเป็นบทหน้าและเป็นประธาน เช่น
ชีวสฺส ยตฺตโก ปริจฺเฉโท = ยาวชีว. กำหนดเพียงใดแห่งชีวิต ชื่อว่า ยาวชีว
๒. กัมมธารยสมาส
กัมมธารยสมาส คือสมาสที่ย่อสุทธนามกับสุทธนาม สุทธนามกับคุณนาม หรือคุณนามกับคุณนาม ที่มีวิภัตติและวจนะเหมือนกันเข้าด้วยกัน เหมือนกรรมทรงไว้ซึ่งกัตตาและกิริยา มี ๙ อย่าง คือ
(๑) วิเสสนปุพพปทะ มีบทวิเสสนะอยู่หน้า เช่น
มหนฺโต จ โส ปุริโส จาติ = มหาปุริโส. บุรุษผู้ประเสริฐ ชื่อว่า มหาปุริส
(๒) วิเสสนุตตรปทะ มีบทวิเสสนะอยู่หลัง เช่น
สาริปุตฺโต จ โส เถโร จาติ = สาริปุตฺตตฺเถโร. พระสารีบุตรผู้เถระ ชื่อว่า สาริปุตฺตตฺเถร
(๓) วิเสสโนภยปทะ มีบททั้ง ๒ เป็นวิเสสนะ เช่น
สีตํ จ อุณหํ จาติ = สีตุณห. เย็นและร้อน ชื่อว่า สีตุณฺห
(๔) อุปมานุตตรปทะ มีบทหลังเป็นอุปมา เช่น
มุนิ จ โส สีโห จาติ มุนิสีโห. พระมุนีเพียงดังสีหะ ชื่อว่า มุนิสีห
(๕) สัมภาวนาปุพพปทะ มีบทหน้าประกอบด้วย อิติ ศัพท์ ในอรรถ ยกขึ้นแสดง เช่น
ธมฺโม อิติ พุทฺธิ = ธมฺมพุทฺธิ. ความรู้ว่าธรรม ชื่อว่า ธมฺมพุทฺธิ
(๖) อวธารณปุพพปทะ มีบทหน้าประกอบด้วย เอว ศัพท์เพื่อห้ามเนื้อความอื่น เช่น
สทฺธา เอว ธนํ = สทฺธาธนํ. ศรัทธาเท่านั้นเป็นทรัพย์ ชื่อว่า สทฺธาธน
(๗) นนิปาตปุฟพปทะ มี น นิบาตเป็นบทหน้าเพื่อปฏิเสธบทหลัง เช่น
น มนุสฺโส = อมนุสฺโส. ไม่ใช่มนุษย์ ชื่อว่า อมนุสฺส
(๘) กุปุพพปทะ มี กุ นิบาตเป็นบทหน้าในอรรถน่ารังเกียจ เช่น
กุจฺฉิโต ปุริโส กาปุริโส. บุรุษผู้น่ารังเกียจ ชื่อว่า กาปุริส
(๙) ปาทิปุพพปทะ มี ป อุปสัคเป็นต้นเป็นบทหน้า เช่น
ปธานํ วจนํ ปาวจนํ. คำที่เป็นประธาน ชื่อว่า ปาวจน
อโสภณํ กตํ ทุกฺกฎ. กรรมที่ทำไม่ดี ชื่อว่า ทุกกฎ
----
สำหรับผู้ที่สนใจภาษาไทยและไวยากรณ์บาลีอย่างลึกซึ้ง การศึกษาเรื่องสมาสถือเป็นเรื่องที่สำคัญมาก เพราะสมาสช่วยทำให้นามศัพท์หลายคำสามารถย่อตัวรวมกันเป็นคำเดียวที่มีความหมายครบถ้วนและกระชับขึ้น การรู้จักสมาสอย่างถูกต้องไม่เพียงแค่ช่วยในด้านการอ่านและเขียนเท่านั้น แต่ยังเพิ่มความเข้าใจในโครงสร้างคำและความหมายในระดับลึกอีกด้วย ในชีวิตจริง ผู้เขียนได้พบว่าการใช้สมาสจำแนกประเภทอย่างชัดเจน เช่น อัพยยีภาวะและกัมมธารยะ ช่วยให้สามารถเข้าใจการสืบทอดคำศัพท์ในวรรณกรรมโบราณและพระไตรปิฎกได้ดีขึ้นโดยไม่สับสนกับการแปลหรือการวิเคราะห์คำ นอกจากนี้ การฝึกอ่านบทสวดหรือบทบาลีที่ใช้สมาสถูกต้องจะทำให้สามารถสวดหรืออ่านออกเสียงได้ไม่น่าเบื่อ และเข้าใจเนื้อหาได้อย่างถูกต้องแม้ขณะฟังคำสวดที่ต่อเนื่องแบบไม่เว้นวรรค การเรียนรู้สมาสยังเปิดโอกาสให้ผู้เรียนได้เข้าใจภาษาไทยในแง่มุมประวัติศาสตร์ เพราะสมาสช่วยสะท้อนการรวมคำและแนวคิดทางวัฒนธรรมที่สะท้อนความคิดและความเชื่อในยุคสมัยก่อน อีกทั้งยังช่วยให้เห็นความแตกต่างของการย่อนามศัพท์ในภาษาไทยและบาลีที่แต่ละภาษาใช้วิธีและกฎเกณฑ์ที่ต่างกัน ยิ่งกว่านั้น การเข้าใจสมาสจะช่วยให้นักศึกษา นักวิจัย รวมทั้งนักเทศน์หรือนักศึกษาศาสนาเข้าใจธรรมะและบทธรรมคำสอนในรูปแบบดั้งเดิมอย่างลึกซึ้งกว่าการอ่านแบบแปลด้วยคำเดี่ยวๆ การศึกษาและเข้าใจสมาสช่วยเพิ่มประสิทธิภาพในการศึกษาภาษาไทยและบาลีให้ครบถ้วนสมบูรณ์ยิ่งขึ้น
