現在、過去、未来を知る者はソダバンと呼ばれる（7/3）。

ในบทความนี้ ผมอยากเสริมว่า การเข้าใจถึงญาณวัตถุ ๗๗ ซึ่งเป็นองค์ความรู้ที่ลึกซึ้งเกี่ยวกับปฏิจจสมุปบาทนั้น ช่วยให้เรารู้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างเวทนาและตัณหา หรือระหว่างผัสสะและเวทนาอย่างชัดเจนมากขึ้น จากประสบการณ์การศึกษาพระพุทธวจน ผมพบว่าการเจริญญาณเหล่านี้ไม่เพียงแต่ช่วยในการแก้ปัญหาทางจิตใจเท่านั้น แต่ยังนำไปสู่การละคลายตัณหาอย่างเป็นรูปธรรม เครื่องมือสำคัญคือการเข้าใจว่าเมื่อผัสสะหรือเวทนาไม่มี ตัณหาก็จะดับไป ซึ่งหมายถึงจุดเริ่มต้นของการพ้นทุกข์ได้จริงๆ เนื้อหาในหมวดต่าง ๆ ของญาณวัตถุ ๗๗ ทำให้เห็นภาพรวมของสภาพธรรมที่มีการเกิดขึ้นและดับไปในกาลยาวนาน แม้กระทั่งธรรมชาติที่ดูเหมือนมั่นคงก็มีการเปลี่ยนแปลงเสื่อมสลายได้ ผมขอแนะนำให้ผู้อ่านทุกท่านลองนั่งสมาธิพินิจพิจารณาตามหัวข้อที่บทความได้ยกขึ้น เช่น พิจารณาถึงความเปลี่ยนแปลงของนามรูปและสฬายตนะ และสังเกตสิ่งเหล่านี้ในจิตของตนเอง จะช่วยยกระดับการเข้าใจปฏิจจสมุปบาทอย่างลึกซึ้งยิ่งขึ้น รวมถึงเป็นแนวทางในการพัฒนาตนในทางพุทธวิธีอย่างมีประสิทธิภาพ