LƯU HẠC - BỘ NÃO KINH TẾ PHÍA SAU NHỮNG QUYẾT SÁCH CỦA TẬP CẬN BÌNH 🇨🇳

LƯU HẠC - BỘ NÃO KINH TẾ PHÍA SAU NHỮNG QUYẾT SÁCH CỦA TẬP CẬN BÌNH

I. LƯU HẠC LÀ AI?

Khi thế giới quan sát những bước đi đầy quyết đoán của Tập Cận Bình trong hơn một thập niên qua, từ cuộc chiến công nghệ với Hoa Kỳ, chiến lược tự lực tự cường, chương trình Made in China 2025 cho đến mục tiêu xây dựng Trung Quốc thành cường quốc hàng đầu thế giới vào giữa thế kỷ XXI, người ta thường tập trung vào nhà lãnh đạo quyền lực nhất Trung Quốc kể từ thời Đặng Tiểu Bình. Tuy nhiên, phía sau những quyết sách mang tính bước ngoặt ấy là một nhân vật ít xuất hiện trước công chúng nhưng có ảnh hưởng đặc biệt đối với tư duy phát triển của Bắc Kinh. Đó chính là Lưu Hạc – người được nhiều học giả gọi là "quân sư kinh tế số một" của Tập Cận Bình.

Trong chính trường Trung Quốc hiện đại, không thiếu những nhà kinh tế giỏi, nhưng rất ít người có thể vừa hiểu kinh tế, vừa hiểu chính trị, vừa có khả năng chuyển hóa những vấn đề kinh tế thành chiến lược quốc gia. Lưu Hạc thuộc nhóm hiếm hoi đó. Chính vì vậy, ông không chỉ là một chuyên gia kinh tế mà còn là người góp phần định hình tầm nhìn phát triển của Trung Quốc trong thế kỷ XXI.

Điều đáng chú ý là mối quan hệ giữa Tập Cận Bình và Lưu Hạc không bắt đầu khi cả hai đã ở đỉnh cao quyền lực. Hai người thuộc cùng thế hệ "thái tử đảng", cùng lớn lên trong môi trường chính trị đặc biệt của Trung Quốc và cùng trải qua những biến động của thời kỳ Cách mạng Văn hóa. Trong khi Tập Cận Bình dành nhiều năm lao động tại vùng nông thôn Thiểm Tây thì Lưu Hạc lại theo đuổi con đường nghiên cứu kinh tế và hoạch định chính sách. Dù lựa chọn những hướng đi khác nhau, cả hai đều hình thành một nhận thức chung rằng muốn Trung Quốc trở thành cường quốc thì phải xây dựng được một nền tảng phát triển bền vững và lâu dài.

Từ cuối những năm 2000, khi Tập Cận Bình nổi lên như người kế nhiệm gần như chắc chắn của Hồ Cẩm Đào, vai trò của Lưu Hạc bắt đầu trở nên nổi bật. Thời điểm đó, Trung Quốc đang đứng trước một nghịch lý lớn. Nền kinh tế tăng trưởng với tốc độ cao nhất thế giới, dự trữ ngoại hối lớn nhất thế giới, xuất khẩu đứng đầu thế giới, nhưng đằng sau những con số ấn tượng ấy là hàng loạt nguy cơ đang âm thầm tích tụ.

Thị trường bất động sản phát triển nóng. Nợ công và nợ doanh nghiệp tăng nhanh. Các địa phương chạy đua tăng trưởng bằng mọi giá. Ô nhiễm môi trường trở thành vấn đề nghiêm trọng. Khoảng cách giàu nghèo ngày càng mở rộng. Đáng lo ngại hơn cả là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới vẫn phụ thuộc đáng kể vào công nghệ cốt lõi của phương Tây.

Lưu Hạc là một trong những người đầu tiên nhìn thấy giới hạn của mô hình tăng trưởng cũ. Ông cho rằng mô hình giúp Trung Quốc cất cánh trong ba thập niên cải cách mở cửa đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của nó. Trung Quốc không thể tiếp tục phát triển bằng lao động giá rẻ, bằng các dự án đầu tư khổng lồ hay bằng việc bán hàng hóa giá thấp cho thế giới. Nếu tiếp tục đi theo con đường đó, nền kinh tế sẽ rơi vào bẫy thu nhập trung bình và mất động lực phát triển.

Chính từ nhận thức này, Lưu Hạc đã tham mưu cho Tập Cận Bình một trong những thay đổi lớn nhất trong tư duy phát triển của Trung Quốc kể từ thời Đặng Tiểu Bình đó là chuyển từ tăng trưởng tốc độ cao sang phát triển chất lượng cao. Đây không đơn thuần là sự thay đổi về mặt ngôn từ. Đó là sự thay đổi về triết lý phát triển.

Nếu trong thời kỳ trước, câu hỏi quan trọng nhất là làm thế nào để GDP tăng nhanh hơn, thì dưới thời Tập Cận Bình, câu hỏi trở thành làm thế nào để Trung Quốc mạnh hơn. Sự thay đổi này phản ánh rất rõ dấu ấn của Lưu Hạc.

Theo ông, sức mạnh của một quốc gia không còn được quyết định bởi số lượng nhà máy hay tốc độ xây dựng đường cao tốc mà được quyết định bởi năng lực đổi mới sáng tạo, trình độ khoa học công nghệ và khả năng làm chủ các ngành công nghiệp tương lai. Từ đây, Lưu Hạc tiếp tục trở thành một trong những người thúc đẩy mạnh mẽ nhất chiến lược nâng cấp công nghiệp của Trung Quốc.

Ông nhận thấy rằng Hoa Kỳ không duy trì vị thế siêu cường chỉ vì có quy mô kinh tế lớn mà bởi nước này kiểm soát các công nghệ nền tảng của thế giới. Từ chip bán dẫn, hệ điều hành máy tính, công nghệ hàng không vũ trụ cho đến trí tuệ nhân tạo, hầu hết các lĩnh vực then chốt đều do các doanh nghiệp Mỹ dẫn đầu.

Điều đó dẫn ông tới một kết luận có ảnh hưởng sâu sắc đối với Tập Cận Bình đó là trong thế kỷ XXI, cạnh tranh giữa các quốc gia về bản chất là cạnh tranh công nghệ. Nhận thức này sau đó trở thành nền tảng cho hàng loạt chiến lược lớn của Trung Quốc như Made in China 2025, phát triển trí tuệ nhân tạo, tự chủ bán dẫn và xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia.

Nếu nhìn lại các bài phát biểu của Tập Cận Bình trong những năm gần đây, có thể dễ dàng nhận thấy sự lặp lại thường xuyên của các khái niệm như "công nghệ lõi", "đổi mới sáng tạo", "tự lực tự cường khoa học công nghệ", "an ninh chuỗi cung ứng" hay "lực lượng sản xuất chất lượng mới". Đằng sau những khái niệm đó là dấu ấn tư duy rất rõ của Lưu Hạc.

Tuy nhiên, đóng góp của ông không chỉ dừng lại ở lĩnh vực công nghệ. Khi cuộc chiến thương mại Trung Quốc - Hoa Kỳ bùng nổ năm 2018, Lưu Hạc trở thành gương mặt đại diện cho Bắc Kinh trong các cuộc đàm phán với Washington. Đây là thời điểm Trung Quốc phải đối mặt với sức ép lớn nhất kể từ khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới.

Trong bối cảnh đó, Lưu Hạc đã giúp Tập Cận Bình nhìn nhận vấn đề ở tầm chiến lược hơn. Theo ông, điều Trung Quốc phải chuẩn bị không phải là một cuộc chiến thuế quan ngắn hạn mà là một giai đoạn cạnh tranh chiến lược lâu dài với Hoa Kỳ.

Từ nhận thức này, ông tiếp tục tham mưu cho Tập Cận Bình xây dựng chiến lược "lưu thông kép". Đây là nỗ lực nhằm giảm sự phụ thuộc của nền kinh tế Trung Quốc vào thị trường bên ngoài, đồng thời củng cố sức mạnh của thị trường nội địa với hơn một tỷ bốn trăm triệu dân.

Đó không chỉ là một chính sách kinh tế mà còn là một chiến lược an ninh quốc gia. Trong tư duy của Lưu Hạc, kinh tế và an ninh không thể tách rời. Một quốc gia phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài, phụ thuộc vào chuỗi cung ứng bên ngoài hoặc phụ thuộc vào nguồn năng lượng từ các khu vực bất ổn sẽ luôn đứng trước nguy cơ bị tổn thương.

Chính vì vậy, ông là một trong những người góp phần thúc đẩy khái niệm "an ninh kinh tế quốc gia" trở thành nội dung trung tâm trong chiến lược phát triển của Trung Quốc hiện nay.

Nhìn lại hơn mười năm qua, có thể thấy hầu hết những thay đổi lớn trong tư duy phát triển của Trung Quốc đều gắn với những lĩnh vực mà Lưu Hạc trực tiếp tham gia tham mưu về chuyển đổi mô hình tăng trưởng, phát triển chất lượng cao, nâng cấp công nghiệp, tự chủ công nghệ, chiến lược lưu thông kép và bảo đảm an ninh kinh tế quốc gia.

Nếu Vương Hỗ Ninh được xem là người xây dựng nền tảng tư tưởng cho "Giấc mộng Trung Hoa", thì Lưu Hạc chính là người thiết kế con đường kinh tế để biến giấc mộng đó thành hiện thực.

Ông không phải là người xuất hiện nhiều trước công chúng. Ông cũng không phải là nhà lãnh đạo quyền lực nhất trong hệ thống chính trị Trung Quốc. Nhưng ảnh hưởng của ông lại hiện diện trong gần như mọi chiến lược phát triển lớn của Bắc Kinh. Đó là lý do nhiều học giả gọi Lưu Hạc là "kiến trúc sư kinh tế của thời đại Tập Cận Bình" – một quân sư thầm lặng nhưng đã góp phần định hình tương lai của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

LƯU HẠC HỌC ĐƯỢC GÌ Ở MỸ?

Giữa thập niên 1990, khi Trung Quốc vẫn còn đang trong giai đoạn tăng tốc của công cuộc cải cách mở cửa, Lưu Hạc được cử tham gia chương trình đào tạo và nghiên cứu dành cho các nhà hoạch định chính sách tại Harvard Kennedy School thuộc Đại học Harvard. Thời điểm đó, khoảng cách giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ còn rất lớn.

Năm 1995, GDP của Hoa Kỳ đạt gần 7,7 nghìn tỷ USD, trong khi GDP Trung Quốc mới chỉ khoảng 735 tỷ USD. Thu nhập bình quân đầu người của Mỹ cao gấp hơn 30 lần Trung Quốc. Các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới, từ Microsoft, Intel, IBM cho đến Boeing, đều thuộc về Hoa Kỳ. Nước Mỹ khi đó đang bước vào thời kỳ bùng nổ của cuộc cách mạng công nghệ thông tin, còn Trung Quốc vẫn chủ yếu dựa vào lao động giá rẻ và sản xuất gia công.

Đối với Lưu Hạc, thời gian tại Harvard là cơ hội để quan sát tận mắt bí quyết tạo nên sức mạnh của quốc gia đứng đầu thế giới. Điều Lưu muốn tìm hiểu là vì sao Hoa Kỳ có thể duy trì vị trí siêu cường trong suốt nhiều thập niên và điều gì tạo nên nguồn sức mạnh lâu dài của quốc gia này.

Càng nghiên cứu, Lưu Hạc càng nhận ra rằng sức mạnh thực sự của Hoa Kỳ không nằm ở quy mô GDP hay sức mạnh quân sự đơn thuần. Điều khiến nước Mỹ vượt lên trên các đối thủ chính là khả năng biến tri thức thành công nghệ, biến công nghệ thành doanh nghiệp và biến doanh nghiệp thành sức mạnh quốc gia. Đây là điều mà nhiều quốc gia khác, kể cả những nước giàu có, chưa làm được.

Tại Mỹ, Lưu chứng kiến một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoàn chỉnh mà ở đó nhà nước, trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và thị trường tài chính liên kết chặt chẽ với nhau. Các trường đại học như Harvard, Stanford hay MIT không chỉ là nơi đào tạo nhân lực mà còn là cái nôi của các phát minh làm thay đổi thế giới.

Nhiều công nghệ nền tảng của thời đại số được nghiên cứu trong các phòng thí nghiệm đại học trước khi trở thành sản phẩm thương mại. Các quỹ đầu tư mạo hiểm cung cấp vốn cho những ý tưởng mới. Các doanh nghiệp công nghệ phát triển sản phẩm trên quy mô toàn cầu. Nhà nước đầu tư vào những công nghệ có tính chiến lược dài hạn. Tất cả tạo thành một chu trình liên tục sản sinh ra đổi mới sáng tạo.

Chính từ đây, Lưu Hạc hình thành một nhận thức có ảnh hưởng sâu sắc tới tư duy phát triển của Trung Quốc sau này đó là quốc gia nào kiểm soát được công nghệ lõi sẽ kiểm soát được tương lai.

Nhận thức đó càng được củng cố khi ông nghiên cứu lịch sử phát triển của Hoa Kỳ. Lưu Hạc nhận thấy rằng hầu như mọi cuộc cách mạng công nghệ quan trọng trong nửa sau thế kỷ XX đều có dấu ấn của nước Mỹ. Internet bắt nguồn từ các chương trình nghiên cứu của Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ. Hệ thống định vị toàn cầu GPS được phát triển từ nhu cầu quân sự. Ngành công nghiệp bán dẫn được hỗ trợ mạnh mẽ bởi các chương trình nghiên cứu quốc gia. Ngay cả những công nghệ thương mại nổi tiếng nhất hiện nay cũng đều có nguồn gốc từ những khoản đầu tư dài hạn của nhà nước và các trường đại học.

Từ đó, Lưu đi đến một kết luận chiến lược: cạnh tranh giữa các quốc gia trong thế kỷ XXI thực chất là cạnh tranh về khoa học công nghệ. Quốc gia nào dẫn đầu về công nghệ sẽ dẫn đầu về kinh tế, tài chính, quân sự và ảnh hưởng quốc tế. Đây chính là tư tưởng có ảnh hưởng sâu sắc nhất tới Tập Cận Bình.

Khi Tập Cận Bình lên nắm quyền năm 2012, Lưu Hạc là một trong những người thường xuyên tham gia tư vấn về chiến lược phát triển dài hạn. Ông liên tục cảnh báo rằng mô hình tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ và đầu tư quy mô lớn đã đi đến giới hạn. Trung Quốc có thể trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới nhưng sẽ không bao giờ trở thành cường quốc hàng đầu nếu vẫn phụ thuộc vào công nghệ của nước ngoài.

Quan điểm này đã góp phần tạo ra một sự thay đổi lớn trong tư duy phát triển của Trung Quốc. Nếu thời kỳ Đặng Tiểu Bình tập trung vào câu hỏi làm thế nào để đất nước giàu lên thì thời kỳ Tập Cận Bình tập trung vào câu hỏi làm thế nào để đất nước mạnh lên. Đó là sự chuyển đổi từ mục tiêu tăng trưởng sang mục tiêu nâng cao năng lực cạnh tranh chiến lược quốc gia.

Những bài học mà Lưu Hạc học được từ Hoa Kỳ dần được chuyển hóa thành các chính sách cụ thể. Một trong những ví dụ tiêu biểu nhất là chiến lược Made in China 2025. Đây không đơn thuần là một chương trình công nghiệp mà là nỗ lực đưa Trung Quốc từ vị trí công xưởng thế giới lên vị trí trung tâm đổi mới sáng tạo của thế giới. Mười lĩnh vực được ưu tiên trong chiến lược này, từ robot công nghiệp, thiết bị hàng không vũ trụ, công nghệ thông tin thế hệ mới cho đến xe điện và công nghệ sinh học, đều phản ánh tư duy rằng tương lai thuộc về những quốc gia kiểm soát công nghệ cao.

Một ví dụ khác là việc Trung Quốc tăng mạnh đầu tư cho nghiên cứu và phát triển. Nếu năm 1995 Trung Quốc chỉ chi khoảng 0,6% GDP cho R&D thì đến năm 2025 con số này đã vượt 2,6% GDP, tương đương hơn 500 tỷ USD mỗi năm, đứng thứ hai thế giới sau Hoa Kỳ. Trung Quốc hiện sở hữu lực lượng nghiên cứu khoa học lớn nhất thế giới với hàng triệu nhà khoa học và kỹ sư. Đây là kết quả trực tiếp của chiến lược lấy khoa học công nghệ làm động lực phát triển mà Lưu Hạc là một trong những người cổ vũ mạnh mẽ nhất.

Tuy nhiên, điều có lẽ quan trọng hơn cả là Lưu Hạc đã giúp Tập Cận Bình nhìn thấy một bài học lớn từ nước Mỹ đó là sức mạnh quốc gia không được quyết định bởi những thành tựu hiện tại mà bởi khả năng tạo ra những công nghệ của tương lai. Chính vì vậy, trong những năm gần đây, các khái niệm như "tự lực tự cường khoa học công nghệ", "an ninh công nghệ", "an ninh chuỗi cung ứng", "lực lượng sản xuất chất lượng mới" hay "đổi mới sáng tạo nguyên bản" liên tục xuất hiện trong các văn kiện và bài phát biểu của lãnh đạo Trung Quốc.

Nhìn từ góc độ này, có thể nói Lưu Hạc đã học được từ Hoa Kỳ không phải là chủ nghĩa tư bản hay mô hình chính trị phương Tây. Điều ông học được là cách một quốc gia sử dụng khoa học, công nghệ, giáo dục và đổi mới sáng tạo để xây dựng sức mạnh quốc gia lâu dài. Sau khi trở về Trung Quốc, ông dành gần ba thập niên để chuyển hóa những bài học đó thành các chiến lược phát triển cụ thể. Và dưới thời Tập Cận Bình, nhiều ý tưởng của ông đã trở thành những chính sách có ảnh hưởng sâu rộng đối với tương lai của Trung Quốc.

Có lẽ đó chính là dấu ấn lớn nhất của Lưu Hạc. Ông không chỉ giúp Trung Quốc hiểu vì sao Hoa Kỳ trở thành siêu cường. Quan trọng hơn, ông đã cố gắng trả lời câu hỏi mà giới lãnh đạo Trung Quốc luôn trăn trở: Trung Quốc phải làm gì để một ngày nào đó có thể đứng ngang hàng với Hoa Kỳ trong cuộc cạnh tranh về sức mạnh quốc gia của thế kỷ XXI.