ยิ่งหายิ่งห่าง
"กับดักการแสวงหา" (The Paradox of Seeking) ที่สำคัญที่สุดอย่างหนึ่งในเส้นทางของการตื่นรู้
เมื่อไรก็ตามที่เราตั้งเป้าหมายว่า "ฉันต้องการตื่นรู้เพื่อที่จะ..." (เช่น เพื่อให้หายทุกข์, เพื่อให้เก่งขึ้น, หรือเพื่อความสงบ สันติสุข) นั่นหมายความว่าเรากำลังสร้าง "ตัวตน" (Ego) ชุดใหม่ขึ้นมาบงการกระบวนการนี้อีกครั้ง
นี่คือเหตุผลว่าทำไมเป้าหมายหรื อผลลัพธ์มักจะกลายเป็นอุปสรรค:
1. ความต้องการ (Desire) คือการปฏิเสธปัจจุบัน
การมุ่งที่ผลลัพธ์ (Outcome-oriented) มักตั้งอยู่บนพื้นฐานว่า "ตอนนี้ฉันยังไม่ดีพอ" หรือ "ที่นี่ตอนนี้ยังไม่ใช่จุดที่ฉันควรอยู่"
เมื่อใจจดจ่ออยู่ที่ "จุดหมาย" มันจะเกิดการเปรียบเทียบและการตัดสิน (Judgment) อยู่ตลอดเวลา
การตื่นรู้ไม่ใช่การ "เดินทางไปถึง" ที่ไหนสักแห่ง แต่คือการ "ตระหนักรู้" ถึงสิ่งที่ดำรงอยู่แล้วในขณะนี้ ซึ่งหากใจยังวิ่งหาผลลัพธ์ มันจะไม่มีทางมองเห็นสิ่งที่อยู่ตรงหน้าได้เลย
2. เมื่อ "การตื่นรู้" กลายเป็นสินค้าของความทะเยอทะยาน
ในทางจิตวิทยา หากเราใช้ Objective เป็นตัวขับเคลื่อน การตื่นรู้จะกลายเป็นเพียง "เหรียญตรา" หรือ "ความสำเร็จ" อย่างหนึ่งของอัตตา
เราจะเริ่มแสวงหา "เทคนิค" หรือ "สูตรสำเร็จ" เพื่อให้ได้ผลตามต้องการ
แต่การตื่นรู้ที่แท้จริงคือกระบวนการ Unlearning (การถอนความรู้/ความเชื่อ) ไม่ใช่การสะสมสิ่งใหม่
3. อิสระจาก "เหตุและผล" (Freedom from Causality)
หากเราทำ A เพื่อให้ได้ B นั่นคือโลกของการตระหนักรู้แบบเชิงเส้น (Linear)
แต่การ Awakening มักถูกเปรียบเทียบว่าเป็น "ความเข้าใจที่ไร้ทางเลือก" (Choiceless Awareness) อย่างที่ Jiddu Krishnamurti มักจะกล่าวถึง
มันคือการดู (Observation) โดยไม่มีผู้ดู (Observer) ที่คอยคาดหวังว่าดูแล้วจะเกิดอะไรขึ้น เมื่อไม่มีความคาดหวัง "กำแพง" ของการปรุงแต่งจึงพังทลายลงเอง
แล้วเราควรอยู่กับเรื่องนี้อย่างไร?
ถ้า "ความอยาก" ทำให้ไม่ตื่นรู้ แต่ "ความไม่รู้" ก็ทำให้เราไม่เริ่มก้าวเดิน พระพุทธองค์กล่าวว่าอุปมาว่า "เมื่อข้ามฝากถึงฝั่งแล้ว ก็ไม่ต้องแบกแพต่อไปอีก":
ใช้ความสนใจเป็นเพียง "เชื้อไฟ" ในตอนต้น
แต่เมื่อเข้าสู่กระบวนการจริงๆ ต้องเปลี่ยนจากการ "พยายามเข้าถึง" มาเป็นการ "สังเกตความพยายามนั้น" แทน
การตื่นรู้จึงไม่ใช่ผลลัพธ์ของความพยายาม แต่เป็นสิ่งที่ปรากฏขึ้นเองเมื่อ "ความพยายามที่จะเป็นอย่างนั้นอย่างนี้" มันยุติลง
จากประสบการณ์ส่วนตัวในการฝึกปฏิบัติทางจิตและการตื่นรู้ ผมพบว่าการตั้งเป้าหมายชัดเจนในตอนแรกนั้นสำคัญ เพราะช่วยเป็นแรงผลักดันให้เราเริ่มเดินทางค้นหาความสงบภายในใจ แต่เมื่อเวลาผ่านไป จะมีช่วงเวลาที่รู้สึกว่าการพยายามทำตามเป้าหมายอย่างเข้มงวดนั้นกลับกลายเป็นข้อจำกัดและสร้างความเครียด ความจริงคือการตื่นรู้ไม่ใช่การวิ่งไล่ตามเป้าหมายที่ห้อมล้อมตัวตนหรือตัวตนใหม่ (Ego) การตื่นรู้คือนิยามถึงสภาวะที่เราเข้าใจและตระหนักรู้ในสิ่งที่เกิดขึ้น ณ ขณะนี้โดยไม่สร้างความคาดหวังหรือความต้องการเพิ่มเติม สิ่งสำคัญที่ผมเรียนรู้ คือการเปลี่ยนจากการพยายามควบคุมหรือไปถึงผลลัพธ์ มาเป็นการสังเกตความคิดและความพยายามของตัวเองอย่างเป็นกลาง การฝึกการสังเกตแบบไม่มีผู้ดู (Observer) ที่ไม่ตัดสินช่วยทำให้กำแพงความเครียดและอัตตาแตกสลาย กลายเป็นความเข้าใจที่ลึกซึ้งในความไม่ยึดมั่นถือมั่น นอกจากนี้ การตื่นรู้แท้จริงเป็นกระบวนการเรียนรู้แบบถอนความรู้เก่า (Unlearning) ที่เกิดขึ้นเมื่อปล่อยวางสิ่งที่เคยเชื่อถือหรือยึดติด มันไม่ใช่การสะสมความรู้หรือเทคนิคอย่างที่หลายคนเข้าใจ ผมพบว่าการยอมรับความจริง "ตามที่เป็น" (AS IS) โดยไม่พยายามเปลี่ยนแปลงหรือหนีจากความรู้สึกใด ๆ เป็นกุญแจสำคัญที่ทำให้การตื่นรู้เกิดขึ้นเองอย่างเป็นธรรมชาติ สุดท้าย การตื่นรู้คือสิ่งที่ปรากฏขึ้นหลังจากที่ความพยายามจะเป็นอย่างนั้นอย่างนี้ยุติลง เรียกว่าการปล่อยวางอัตตา ไม่ใช่การแสวงหาให้ได้มา สภาวะเช่นนี้ทำให้จิตใจสงบ พ้นจากการตัดสินและความทุกข์ กลายเป็นเสรีภาพจากเหตุและผลที่ควบคุมการกระทำและความคิดของเรา ดังนั้นในชีวิตจริง การใช้ความอยากเป็นเชื้อไฟในช่วงแรก แต่ไม่ยึดติดกับมัน จะช่วยให้การเดินทางสู่การตื่นรู้เรียบง่ายและลึกซึ้งขึ้นเรื่อย ๆ
