120 ปี "คทาจอมพล" องค์แรกของประเทศไทย

หลายคนค้นหาภาพ “รัชกาลที่ 5 ฉลองพระองค์เต็มยศ” แล้วสะดุดตาที่พระหัตถ์ทรงถือไม้ยาวๆ คล้ายคทา—อันนั้นคือ “พระคทาจอมพล” ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของผู้บัญชาการทหารสูงสุด (องค์จอมทัพ) ของไทยนั่นเองค่ะ พอรู้ที่มาแล้วจะดูภาพสนุกขึ้นมาก เพราะไม่ใช่แค่รูปหล่อเท่ แต่มีความหมายเชิงพิธีการและอำนาจหน้าที่ซ่อนอยู่ จากข้อมูลที่อ่านและเทียบกับภาพถ่ายใกล้ๆ จะเห็นว่าเครื่องแบบเต็มยศจอมพลทหารบกของรัชกาลที่ 5 เป็นชุดพิธีการทางทหารแบบเต็มยศ เน้นความสง่างามและความเป็นผู้นำกองทัพ ในภาพมักพบองค์ประกอบสำคัญ 2 อย่างคู่กันคือ 1) เครื่องแบบจอมพลทหารบกเต็มยศ และ 2) พระคทาจอมพล ซึ่งทำให้คนดู “อ่าน” สถานะของพระองค์ได้ทันทีว่าเป็นองค์จอมทัพ ถ้าสังเกตรายละเอียดคทาจากภาพและคำบรรยาย จะมีจุดเด่นที่จำง่ายมาก คือยอดคทาเป็น “หัวช้างสามเศียร” ลงยาสีขาว และเหนือขึ้นไปเป็น “พระเกี้ยว” พอลองซูมดูบริเวณหัวคทา จะเห็นว่าเป็นงานประณีตแบบเครื่องทองชัดเจน ส่วนตัวเราชอบดีเทลลายนูนใต้หัวช้างที่เป็นลายหม้อกลศ เพราะเป็นลวดลายมงคลที่พบในศิลปกรรมไทยหลายยุค ดูแล้วรู้สึกถึงความตั้งใจในการสร้างของสำคัญเพื่อพระราชพิธีจริงๆ คำถามที่คนมักสงสัยคือ “ทำไมต้องถือคทาในภาพ?” ในโลกของพิธีการทหาร คทาเป็นสัญลักษณ์ของอำนาจการบัญชาการและเกียรติยศของตำแหน่งจอมพล การที่รัชกาลที่ 5 ทรงฉลองพระองค์เต็มยศพร้อมพระคทาจอมพล จึงเหมือนการประกาศบทบาทอย่างเป็นทางการว่าเป็นผู้บัญชาการสูงสุดของกองทัพบกไทยในเชิงพิธีการด้วย อีกจุดที่น่าสนใจคือ พระคทาจอมพลองค์แรกนี้ไม่ได้เป็นของที่ทำแล้วเก็บโชว์อย่างเดียว แต่มีบันทึกว่าใช้ต่อเนื่องในรัชกาลที่ 5 และรัชกาลที่ 7 ด้วย ดังนั้นเวลาค้นคำว่า “จอมพล ไทย” หรือ “รัชกาลที่ 5 ฉลองพระองค์เต็มยศ” ถ้าเจอภาพที่มีคทาลักษณะทรงกระบอก ยาวประมาณ 35 ซม. ก็พอเดาได้ว่าคือคทาองค์สำคัญชิ้นนี้ ทริคเล็กๆ เวลาอยากดูภาพให้เข้าใจบริบท: ให้ไล่ดู 3 อย่างพร้อมกันค่ะ—เครื่องแบบเต็มยศ (บอกฐานะทางทหาร), ท่าทรงถือคทา (บอกบทบาทจอมทัพ), และรายละเอียดหัวคทา/ลวดลาย (ช่วยยืนยันว่าเป็น “คทาจอมพล” ไม่ใช่ไม้เท้าทั่วไป) แล้วจะรู้สึกว่าแค่ภาพเดียวก็เล่า “ประวัติศาสตร์กองทัพบกไทย” ได้เป็นหน้าๆ เลย