Critical Thinking การคิดเชิงวิพากษ์

คู่มือการสอนการคิดเชิงวิพากษ์ (Critical Thinking) สำหรับคุณครู

การคิดเชิงวิพากษ์ (Critical Thinking) คือทักษะสำคัญในศตวรรษที่ 21 ที่ช่วยให้ผู้เรียนสามารถวิเคราะห์และประเมินข้อมูลได้อย่างมีเหตุผล เพื่อนำไปสู่การตัดสินใจและการเรียนรู้ที่รอบด้านมากยิ่งขึ้น บทความนี้ได้รวบรวมแนวคิด หลักการ และกรอบการสอนที่อ้างอิงจากผู้เชี่ยวชาญหลายท่านเพื่อเป็นแนวทางสำหรับคุณครู

การคิดเชิงวิพากษ์คืออะไร?

นักการศึกษาหลายท่านได้ให้คำนิยามของการคิดเชิงวิพากษ์ไว้ เช่น:

* Ennis (2015): นิยามว่าเป็น "การคิดอย่างมีเหตุผลและรอบคอบที่มุ่งเน้นไปที่การตัดสินใจว่าจะเชื่ออะไรหรือจะทำอะไร"

* Dewey (1933): นิยามว่าเป็น "การพิจารณาอย่างแข็งขันและต่อเนื่องของความเชื่อหรือรูปแบบความรู้ใดๆ โดยพิจารณาจากพื้นฐานที่รองรับและข้อสรุปที่ตามมา"

ทำไมการคิดเชิงวิพากษ์ถึงสำคัญ?

การปลูกฝังทักษะนี้ให้กับผู้เรียนมีประโยชน์มากมาย เช่น:

* ช่วยป้องกันไม่ให้ถูกชักจูงหรือหลอกลวงได้ง่าย

* ช่วยให้การตัดสินใจดีขึ้น

* ช่วยให้กล้าตั้งคำถามกับข้อสมมติฐานต่างๆ

* ช่วยให้กลายเป็นพลเมืองที่ดีขึ้น

* ช่วยให้การเรียนรู้มีความคมชัดและลึกซึ้งยิ่งขึ้น

กรอบการคิดเชิงวิพากษ์ของ Ennis (Ennis’ Critical Thinking Framework)

กรอบแนวคิดนี้แบ่งออกเป็น 2 ส่วนหลัก คือ "คุณลักษณะ" (Dispositions) และ "ทักษะ" (Skills)

คุณลักษณะของการคิดเชิงวิพากษ์ (Critical Thinking Dispositions)

คุณลักษณะเหล่านี้คือทัศนคติหรือความมุ่งมั่นที่จะใช้การคิดเชิงวิพากษ์อย่างสม่ำเสมอ ได้แก่:

* การมองหาและนำเสนอประเด็นหลักของวิทยานิพนธ์หรือคำถามอย่างชัดเจน

* การมองหาและนำเสนอเหตุผลที่ชัดเจน

* การพยายามหาข้อมูลให้รอบด้าน

* การใช้แหล่งข้อมูลที่น่าเชื่อถือและสังเกตการณ์อย่างระมัดระวัง

* การคำนึงถึงสถานการณ์โดยรวม

* การเก็บประเด็นหลักไว้ในใจ

* การเปิดใจรับทางเลือกอื่นๆ

* การเปิดใจกว้าง

* การรับฟังและพิจารณาจุดยืนและหลักฐานเมื่อมีเหตุผลเพียงพอ

* การมุ่งมั่นที่จะ "แม่นยำ" เท่าที่สถานการณ์จะเอื้ออำนวย

* การพยายามให้ "ถูกต้อง" มากที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้

* การใช้ความสามารถในการคิดเชิงวิพากษ์ของตน

ทักษะการคิดเชิงวิพากษ์ (Critical Thinking Skills)

ทักษะเหล่านี้คือขั้นตอนและวิธีการที่ใช้ในการคิดเชิงวิพากษ์ ได้แก่:

* มีสมาธิและมุ่งมั่นที่จะทำความเข้าใจ

* วิเคราะห์ข้อโต้แย้ง (Analyze arguments)

* ตั้งคำถามและชี้แจงคำถามให้ชัดเจน

* สังเกตและตัดสินการสังเกต

* ตัดสินความน่าเชื่อถือของแหล่งที่มาของข้อมูล

* ใช้ภูมิหลังความรู้เพื่อประกอบการพิจารณา

* กำหนดและตัดสินการสรุปความ (Deduce and judge deductions)

* กำหนดและตัดสินการสรุปแบบอุปนัย (Make, judge, & value judgments)

* กำหนดคำจำกัดความและข้อกำหนดต่างๆ

* จัดการกับข้อสมมติฐานที่หลากหลาย

* จัดการกับความคลาดเคลื่อนในการให้เหตุผล

องค์ประกอบของการคิด (The Elements of Thought)

จากแนวคิดของ Paul & Elder (2014) การคิดเชิงวิพากษ์ประกอบด้วยองค์ประกอบที่เชื่อมโยงกัน ได้แก่:

* จุดประสงค์ (Purpose): เรากำลังพยายามทำอะไร? เป้าหมายคืออะไร?

* คำถาม (Question): การคิดนี้เริ่มต้นจากคำถามหรือปัญหาอะไร?

* ข้อมูล (Information): ข้อมูลหรือหลักฐานที่เราใช้มีความน่าเชื่อถือและมีคุณค่าหรือไม่?

* แนวคิด (Concepts): แนวคิดหรือทฤษฎีอะไรที่กำลังกำหนดการตีความของเรา?

* สมมติฐาน (Assumptions): เรากำลังตั้งสมมติฐานอะไร? มีการให้สิ่งใดเป็นที่ยอมรับ?

* การอนุมาน (Inferences): เรากำลังสรุปอะไร? บทสรุปเหล่านั้นถูกต้องหรือไม่?

* จุดยืน (Point of View): เรากำลังมองประเด็นนี้จากมุมมองใด?

* ความหมาย (Implications): ถ้าเราสรุปเช่นนี้ จะเกิดอะไรขึ้นต่อไป?

การนำกรอบแนวคิดเหล่านี้ไปปรับใช้ในการสอนจะช่วยให้คุณครูสามารถสร้างสภาพแวดล้อมที่ส่งเสริมให้ผู้เรียนฝึกฝนทักษะการตั้งคำถาม การวิเคราะห์ และการประเมินผลอย่างเป็นระบบ ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญสำหรับการเรียนรู้ตลอดชีวิต