ศัพท์แพทย์แผนไทย < มหาภูตรูป ๔ >

< มหาภูตรูป ๔ >

มหาภูตรูป เป็นรูปที่ปรากฏชัด และเป็นประธานแห่งรูปทั้งปวง มี ๔ รูป คือ

๑. ปถวีธาตุ ได้แก่ ธาตุดิน -​ แข็ง/อ่อน... รู้ได้ด้วยการสัมผัสทางกาย

๒. อาโปธาตุ ได้แก่ ธาตุน้ำ -​ ไหล/เกาะกุม... รู้ได้ทางใจ มองไม่เห็น

๓. เตโชธาตุ ได้แก่ ธาตุไฟ -​ ร้อน/เย็น... รู้ได้ด้วยการสัมผัสทางกาย

๔. วาโยธาตุ ได้แก่ ธาตุลม -​ ไหว/ตึง... รู้ได้ด้วยการสัมผัสทางกาย​

ธาตุดิน(ปถวีธาตุ)

มี 20 ประการ ได้แก่

1. เกสา - ผม

2. โลมา - ขน

3. นขา -เล็บ

4. ทันตา - ฟัน

5. ตโจ - หนัง

6. มังสะ- เนื้อ

7. นหารู - เอ็น

8. อัฏฐิ - กระดูก

9. อัฏฐิมิญชัง - เยื่อในกระดูก

10. วักกัง - ม้าม

11. หทยัง - หัวใจ

12. ยกนัง - ตับ

13. กิโลมกัง - ผังผืด

14. ปิหกัง - ไต

15. ปัปผาสัง - ปอด

16. อันตัง - กระเพาะ

17. อันตคุณนัง - ลำไส้ใหญ่และลำไส้เล็ก

18. อุทริยัง - อาหารใหม่

19. กรีสัง - อาหารเก่า

20. มัตถลุงคัง-สมอง

ธาตุ​น้ำ (อาโปธาตุ)​ มี 12 ประการ ได้แก่

1. ปิตตัง(น้ำดี)

2. เสมหัง(เสลด/เสมหะ)

3. ปุพโพ(หนอง)

4. โลหิตัง(เลือด)

5. เสโท (เหงื่อ)

6. เมโท (มันข้น)

7. อัสสุ(น้ำตา)

8. วสา (มันเหลว)

9. เขโฬ(น้ำลาย)

10. สิงฆาณิกา(น้ำมูก)

11. ลสิกา(น้ำไขข้อ)

12. มุตตัง(มูตร)

ธาตุ​ไฟ (เตโชธาตุ)​

มี 4 ประการ ได้แก่

(1) อุสมาเตโช = ไฟที่ให้ความอบอุ่นแก่ร่างกาย (36-37 C)

(2) ปาจกเตโช คือ ไฟธาตุที่ทำหน้าที่ย่อยอาหาร

(3)​ ชิรณเตโช = ไฟที่บ่มให้ร่างกายทรุดโทรมเช่น ทำให้ผมหงอก, ฟันหัก, หนังเหี่ยวย่น

(4) สันตาปนเตโช = ไฟที่ทําให้ร้อนเป็นไข้ (37.5 C ขึ้นไป)​

ทหนเตโช = ธาตุ​ไฟทำให้ไข้ขึ้นสูง (~39 C)

#วาโยธาตุ หรือธาตุลม มี 6 ชนิดด้วยกัน

ธาตุ​ลม (วาโยธาตุ)​ มี 6 ประการ ได้แก่

(1) อุทธังคมวาโย ลมพัดขึ้นเบื้องบน เช่น การเรอ หาว ไอ จาม

(2) อโธคมวาโย ลมพัดลงเบื้องล่างต่ำ เช่น ผายลม

(3) กุจฉิสยวาโย ลมในช่องท้อง ทำให้ปวดท้อง

(4) โกฏฐาสยวาโย ลมในลำไส้ เช่น ท้องร้อง

(5) อังคมังคานุสาริวาโย ลมที่พัดทั่วร่างกาย ทำให้เกิดการเคลื่อนไหวอิริยาบถต่าง ๆ เช่น คู้ เหยียด นั่ง ยืน เดิน เป็นต้น เรียกอีกอย่างว่า "จิตตชวาโยธาตุ"

(6) อัสสาสปัสสาสวาโย ลมหายใจเข้าและลมหายใจออก

หากอธิบายโดยละเอียด

ปฐวีธาตุ มี 20 ชนิด

อาโปธาตุ มี 12 ชนิด

เตโชธาตุ มี 4 ชนิด

วาโย มี 6 ชนิด

รวมเป็น 42 ชนิด แต่หากกล่าวโดยสรุป มีธาตุ 4 ชนิด ประกอบกันขึ้นเป็นร่างกาย คือ รูปขันธ์​

ผู้ที่ไม่บรรลุวิปัสสนาญาณ จะเห็นร่างกายของตนและของคนอื่นว่าเป็นอัตตาตัวตน เป็นหญิงหรือเป็นชาย เป็นต้น