จากประเทศไทยสู่เวทีโลก : พระปรีชาสามารถสู่ ‘ข้อกำหนดกรุงเทพ’
ด้วยพระวิริยะอุตสาหะและพระปรีชาสามารถด้านกฎหมายและความยุติธรรม สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าพัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดี กรมหลวงราชสาริณีสิริพัชร มหาวัชรราชธิดา ทรงต่อยอด “โครงการกำลังใจ” สู่ระดับนานาชาติ ภายใต้โครงการ Enhancing Lives of Female Inmates (ELFI)
พระองค์ทรงเล็งเห็นว่า มาตรฐานการปฏิบัติต่อผู้ต้องขังในระดับสากลที่มีมาตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๙๘ ยังขาดความเข้าใจ เรื่องเพศภาวะ เรือนจำถูกสร้างขึ้นเพื่อผู้ชาย ไม่ได้คำนึงถึงมิติของผู้ต้องขังหญิง จึงทรงผลักดันให้มีการศึกษาและมีการจัดตั้ง ‘โครงการ Enhancing Life of Female Inmate (ELFI) หรือโครงการจัดทำข้อเสนอในนามประเทศไทยเพื่อผลักดันให้เป็นข้อกำหนดสหประชาชาติว่าด้วยการปฏิบัติต่อผู้ต้องขังหญิงในเรือนจำ’ ขึ้น โดยเชิญผู้เชี่ยวชาญจากนานาประเทศมาร่วมพัฒนา จนเกิดเป็นร่าง “ข้อกำหนดกรุงเทพ”
ในวันที่ ๒๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๓ ที่ประชุมสมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติ สมัยที่ ๖๕ ได้ให้ความเห็นชอบ‘ข้อกำหนดสหประชาชาติว่าด้วยการปฏิบัติต่อผู้ต้องขังหญิงในเรือนจำ และมาตรการที่มิใช่การคุมขังสำหรับผู้กระทำผิดหญิง (United Nations Rules for the Treatment of Women Prisoners and Non-custodial Measures on Women Offenders) และเรียกชื่อว่า “ข้อกำหนดกรุงเทพ (The Bangkok Rules)” เพื่อเป็นเกียรติแก่ประเทศไทย
ข้อกำหนดกรุงเทพถือเป็นหมุดหมายสำคัญขอ งโลก ในการยกระดับการปฏิบัติต่อผู้ต้องขังหญิงอย่างมีมนุษยธรรม โดยยึดหลักว่า “การลงโทษ มิใช่การพรากความเป็นมนุษย์” สะท้อนพระวิสัยทัศน์และบทบาทของพระองค์ในเวทีนานาชาติอย่างสง่างาม
ที่มา : กรมราชทัณฑ์
ในบทบาทของผู้ที่มีความสนใจเรื่องสิทธิมนุษยชนและการปฏิบัติต่อผู้ต้องขังหญิง ดิฉันได้ศึกษาและติดตามการพัฒนา "ข้อกำหนดกรุงเทพ" อย่างใกล้ชิด ซึ่งถือเป็นก้าวสำคัญที่แสดงให้เห็นถึงความตระหนักรู้เรื่องเพศภาวะในระบบราชทัณฑ์ที่ปกติถูกออกแบบมาสำหรับผู้ชายเป็นหลัก จากประสบการณ์ที่ได้รับทราบในวงกว้าง มาตรฐานสากลตั้งแต่ปี พ.ศ. 2498 ยังขาดการรับรู้ในเรื่องความต้องการและภาวะเฉพาะของผู้ต้องขังหญิง เช่น สุขภาพ การเลี้ยงดูบุตร รวมถึงสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อความเป็นมนุษย์ ในขณะที่โครงการ Enhancing Lives of Female Inmates (ELFI) เป็นโครงการทางเลือกที่ก้าวหน้ามาก เพราะมุ่งเน้นการปรับปรุงคุณภาพชีวิตของผู้ต้องขังหญิงในหลายมิติ การที่ประเทศไทยได้มีบทบาทสำคัญในการร่วมพัฒนา "ข้อกำหนดกรุงเทพ" และสหประชาชาติรับรองมาตรฐานนี้ ถือเป็นความภาคภูมิใจที่แสดงถึงการมีส่วนร่วมอย่างจริงจังในเวทีโลก เพื่อส่งเสริมสิทธิและความยุติธรรมแก่ผู้หญิงที่ต้องคำพิพากษา นอกจากนี้ยังเปิดทางให้เกิดมาตรการที่ไม่ใช่การคุมขัง (non-custodial measures) ที่เหมาะสมกับความผิดและสภาพของผู้ต้องขังหญิงมากขึ้น สำหรับประสบการณ์ส่วนตัว ดิฉันเคยมีโอกาสพบกับเจ้าหน้าที่ราชทัณฑ์ที่รับผิดชอบโครงการผู้ต้องขังหญิง ซึ่งพวกเขาเล่าว่าการนำข้อกำหนดกรุงเทพมาใช้ช่วยให้การดูแลผู้ต้องขังหญิงมีความละเอียดอ่อนและเหมาะสมมากขึ้น เช่น การแยกพื้นที่การคุมขัง การจัดอาหารที่ตอบโจทย์สุขภาพของผู้หญิง และการให้โอกาสในการเรียนรู้ทักษะเพื่อการคืนสู่สังคมอย่างเป็นธรรม สิ่งเหล่านี้ไม่เพียงแต่เป็นการลดความทุกข์ทรมานและความรู้สึกโดดเดี่ยวของผู้ต้องขังหญิง แต่ยังช่วยเพิ่มโอกาสในการฟื้นฟูและลดอัตราการกระทำผิดซ้ำในอนาคตอีกด้วย จากนี้ไป การรับรู้และสนับสนุนมาตรฐานข้อกำหนดกรุงเทพในวงกว้างจะช่วยให้ระบบราชทัณฑ์ไทยและทั่วโลกมีแนวทางที่เหมาะสมในการดูแลผู้ต้องขังหญิงมากขึ้น พร้อมทั้งส่งเสริมสิทธิมนุษยชนและการปฏิบัติที่มีมนุษยธรรมตามหลักสากลอย่างแท้จริง
