หลายคนถามกันบ่อยว่า “ขอประทานโทษ” ใช้กับใครถึงจะถูกต้อง และสุภาพพอดี ไม่มากหรือน้อยเกินไป จากที่เคยสังเกตการใช้คำในชีวิตประจำวัน (รวมถึงการอ่านเรื่องเล่าที่เกี่ยวกับรัชกาลที่ 9 และในรั้วในวัง) สรุปให้เข้าใจง่ายๆ แบบที่เราใช้จริงได้ประมาณนี้ค่ะ 1) “ขอประทานโทษ” ใช้กับใคร คำว่า “ขอประทานโทษ” เป็นคำสุภาพระดับสูง ใช้เมื่อพูดกับผู้ที่ควรให้ความเคารพมากเป็นพิเศษ เช่น - พระมหากษัตริย์ พระบรมวงศานุวงศ์ หรือเวลาเล่าเหตุการณ์/อ้างถึงการกราบบังคมทูล - พระสงฆ์ชั้นผู้ใหญ่ (บางบริบทนิยมใช้ “กราบขอประทานโทษ”) - ผู้ใหญ่ที่เราเคารพมากๆ ในพิธีการหรือสถานการณ์เป็นทางการมาก (แต่ในชีวิตทั่วไปมักไม่จำเป็นต้องใช้ถึงระดับนี้) 2) ใช้ในสถานการณ์แบบไหน โดยมากใช้เมื่อ - ต้องการขออภัยอย่างสุภาพมาก เช่น เผลอพูดแทรก ทำให้เสียมารยาท หรือทำสิ่งที่ไม่เหมาะสม - ขออนุญาตถาม/ทักในสถานการณ์ที่ต้องสำรวม เช่น “ขอประทานโทษค่ะ ขอเรียนสอบถาม…ได้ไหมคะ” - เวลาตอบรับสาย/เรียกสนทนาในบริบทที่เป็นทางการมาก (อย่างในเรื่องเล่าที่พยาบาลรับสายแล้วขึ้นต้นด้วยความสุภาพ) 3) ถ้าเป็นชีวิตประจำวัน ใช้อะไรแทนดี - “ขอโทษค่ะ/ครับ” ใช้ได้กว้างที่สุด สุภาพและเป็นธรรมชาติ - “ขออภัยค่ะ/ครับ” จะเป็นทางการขึ้นมานิดหนึ่ง เหมาะกับงาน/ลูกค้า/คนที่ไม่สนิท - “ขออนุญาตนะคะ/ครับ” ใช้เมื่อต้องการแทรกบทสนทนา หรือขอทาง ขอถาม เคล็ดลับของเรา: ถ้าใช้ “ขอประทานโทษ” กับคนทั่วไปในสถานการณ์สบายๆ บางทีอาจฟังดูทางการมากจนเขินได้ เลือกให้เหมาะกับกาลเทศะจะพอดีที่สุด 4) เชื่อมกับเรื่อง “คนในแบงค์โทรมา” (รัชกาลที่ 9) เรื่องนี้ทำให้เรายิ้มทุกครั้ง เพราะคำว่า “คนในแบงค์” ตอนแรกเหมือนหมายถึงคนในธนาคาร แต่พอคิดให้ดี “คนในแบงค์” ยังหมายถึง “คนบนแบงค์” หรือ “บนธนบัตร” ด้วย (ในภาพเล่าว่าเกี่ยวกับธนบัตร 500 บาท) ซึ่งก็คือในหลวงรัชกาลที่ 9 นั่นเอง เป็นมุกเบาๆ ที่สะท้อนพระราชอารมณ์ขัน และทำให้เราเห็นภาพการใช้ภาษาสุภาพในวังไปพร้อมกัน ถ้าใครยังลังเล ลองยึดหลักง่ายๆ ว่า “ขอประทานโทษ” เหมาะกับบริบทพิธีการ/ผู้ที่ควรเคารพสูงมาก ส่วนชีวิตประจำวันใช้ “ขอโทษ/ขออภัย/ขออนุญาต” จะเป็นธรรมชาติกว่าค่ะ