ทรงเตรียมพระองค์เป็นอย่างดี จนทุกพระราชกรณียกิจดำเนินไปอย่างงดงาม
ไม่ใช่เพียง “สไบผืนงาม”
แต่คือพระเกียรติยศที่ปรากฏอยู่เหนือพระอังสา
“ผ้าทรงสะพักนพรัตน์”
เมื่อทอดพระเนตรเห็นผ้าปักทองที่ทรงพาดเฉียงเหนือฉลองพระองค์ หลายคนอาจเรียกรวมอย่างเข้าใจง่ายว่า “สไบ”
แต่ในราชประเพณี
ผืนผ้านั้นมีฐานะและความหมายลึกซึ้งกว่าความงามที่มองเห็น
“ผ้าทรงสะพัก” เป็นผ้าที่ทรงพาดเฉียงเหนือฉลอง พระองค์ มีลักษณะใกล้เคียงกับการห่มสไบ แต่ใช้ประกอบการทรงเครื่องในพระราชพิธีสำคัญ และในบางกรณีมีลวดลายสัมพันธ์กับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ที่ทรงได้รับพระราชทาน
คำว่า “สะพัก” มิใช่สิ่งที่เพิ่งเกิดขึ้นในรัชกาลที่ ๖
หลักฐานในจดหมายเหตุพระราชกิจรายวันสมัยรัชกาลที่ ๕ กล่าวถึงพระเจ้าลูกเธอในพระราชพิธีโสกันต์ว่า “ทรงสะพักตาดปัก” ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๒๕ แสดงว่ารูปแบบการทรงสะพักมีอยู่ในราชสำนักมาก่อนหน้านั้นแล้ว
สำหรับผ้าทรงสะพักที่สัมพันธ์กับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นสูง รูปแบบสำคัญที่มักได้รับการกล่าวถึงมี ๓ แบบ
๑. ผ้าทรงสะพักมหาจักรี
สัมพันธ์กับเครื่องขัตติยราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งมหาจักรีบรมราชวงศ์
ผืนผ้าปักดิ้นทอง ประกอบลวดลายมหาอุณาโลมและดาราจักรี อันสื่อถึงพระบรมราชจักรีวงศ์แล ะพระเกียรติยศแห่งเครื่องราชอิสริยาภรณ์มหาจักรีบรมราชวงศ์
๒. ผ้าทรงสะพักนพรัตน์
สัมพันธ์กับเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นโบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์
ลวดลายของผืนผ้าอ้างอิงดารานพรัตน์และคตินพรัตน์เก้าประการ ซึ่งในวัฒนธรรมไทยถือเป็นรัตนะ
อันเป็นสิริมงคล
จุดสำคัญจึงมิได้อยู่เพียงความงามของดิ้นทองหรือประกายแห่งรัตนะ หากแต่อยู่ที่ความหมายของ “นพรัตน์” ในฐานะสัญลักษณ์แห่งมงคลและพระเกียรติยศ
ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พุทธศักราช ๒๕๖๒ สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินี ทรงเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นโบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์ และทรงสะพักนพรัตน์ภายหลังการสถาปนาเฉลิมพระเกียรติยศ
๓. ผ้าทรงสะพักจุลจอมเกล้า
สัมพันธ์กับเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า
โดยคำอธิบายสมัยใหม่มักกล่าวถึงการปักดิ้นทองแล ะลวดลายที่สัมพันธ์กับดาราปฐมจุลจอมเกล้า
อย่างไรก็ตาม ผ้าทรงสะพักแบบนี้ไม่ควรถูกเล่าปะปนกับ “แพรห่มสีชมพู” ซึ่งเป็นเครื่องยศของสมาชิกเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าฝ่ายในตามพระราชบัญญัติ ร.ศ. ๑๑๒
แพรห่มในครั้งนั้นแบ่งลวดลายตามชั้นเครื่องราชอิสริยาภรณ์ และถูกยกเลิกเมื่อวันที่ ๒๒ กันยายน พ.ศ. ๒๔๖๘
อีกประเด็นหนึ่งที่มักเข้าใจคลาดเคลื่อน คือคำว่า “ฝ่ายใน”
ในเอกสารเกี่ยวกับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ คำนี้หมายถึง “ฝ่ายสตรี” มิได้จำกัดเฉพาะพระบรมวงศานุวงศ์ เพราะในอดีตมีสตรีสามัญชนได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าฝ่ายในเช่นกัน
ผ้าทรงสะพักจึงมิใช่เพียงผ้าปักทองที่ใช้เพิ่มความงดงามแก่ฉลองพระองค์
หากเปรียบราชสำนักเป็นภาษาหนึ่ง
ผ้าทรงสะพักก็คือถ้อยคำที่มิได้เปล่งเสียง
ลวดลายบนผืน ผ้า
บอกถึงเครื่องราชอิสริยาภรณ์
ดาราที่ปรากฏ
บอกถึงพระเกียรติยศ
ส่วนวิธีการทรง
สะท้อนระเบียบแบบแผนและความต่อเนื่องของราชประเพณีไทย
ยิ่งเป็นสิ่งที่งดงามและทรงคุณค่าเพียงใด
ยิ่งสมควรได้รับการบอกเล่าด้วยหลักฐาน
เพราะประวัติศาสตร์ที่แท้จริง
ไม่จำเป็นต้องเติมแต่งให้ขลัง
เพียงเล่าให้ถูกต้อง
ก็ทรงพลังมากพอแล้ว
Cr : เพจบุพเพสันนิวาส
ผ้าทรงสะพักนพรัตน์เป็นหนึ่งในผ้าทรงสะพักที่มีความหมายลึกซึ้งมากกว่าความงามที่เห็นด้วยตา เพราะมันแฝงไปด้วยสัญลักษณ์ของความมงคลและพระเกียรติยศตามราชประเพณีไทยที่สืบทอดกันมาอย่างยาวนาน ในฐานะที่เคยได้มีโอกาสเห็นการจัดเตรียมพระองค์ของพระนางเจ้าฯ ในพระราชพิธีฯ ผ้าทรงสะพักนี้ไม่ใช่แค่เครื่องประดับ แต่เป็นเครื่องหมายบ่งบอกถึงการสืบสานและเคารพต่อประเพณีและกฎเกณฑ์ทางราชสำนัก จากประสบการณ์ส่วนตัวที่เข้าชมพิพิธภัณฑ์และศึกษาราชประเพณี พบว่าผ้าทรงสะพักนพรัตน์ประกอบด้วยลวดลายดารานพรัตน์และคตินพรัตน์เก้าประการ ซึ่งสื่อถึงรัตนะทั้งเก้าซึ่งชาวไทยถือเป็นสิริมงคลสูงสุด ความละเอียดในการปักดิ้นทองและความสวยงามของผืนผ้าทำให้ผ้าทรงสะพักนพรัตน์เป็นเครื่องหมายแสดงถึงความยิ่งใหญ่และความทรงคุณค่าอย่างสูงสุด อย่างไรก็ตาม ความสำคัญไม่ใช่แค่ความงดงามภายนอก แต่ยังสะท้อนถึงความคิดและความตั้งใจที่มีความละเอียดลึกซึ้ง อาทิ การเลือกใช้ผ้าลวดลายที่สัมพันธ์กับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เพื่อแสดงถึงฐานะและเกียรติยศที่ได้รับจากองค์พระมหากษัตริย์ หลายคนอาจจะเห็นแค่ผ้าสไบทั่วไป แต่หากพิจารณาอย่างลึกซึ้ง จะพบว่าผ้าทรงสะพักนั้นเปรียบเสมือนภาษาที่ไม่ต้องเปล่งเสียง นำเสนอเรื่องราวและเกียรติภูมิของพระบรมวงศานุวงศ์อย่างชัดเจน ความรู้ที่เพิ่มขึ้นนี้ทำให้เข้าใจถึงความสวยงามและความละเอียดอ่อนของราชประเพณีไทยที่ควรค่าแก่การอนุรักษ์และสืบสานต่อไป
