สรุประบบหมุนเวือดเลือดของสัตว์ 🫀🫀
ถ้าใครกำลังทบทวน “ระบบหมุนเวียนเลือด” แล้วงงว่าทำไมบางสัตว์เป็นระบบเปิด บางสัตว์เป็นระบบปิด หรือจำแผนผังการไหลเวียนเลือดของปลา/กบ/คนไม่ค่อยได้ เราสรุปแบบที่ใช้ท่องก่อนสอบให้เลยค่ะ (เน้นคำที่เจอบ่อยในข้อสอบ) 1) เริ่มจากสิ่งมีชีวิตที่ “ไม่มีระบบหมุนเวียนเลือด” พวกตัวเล็ก/โครงสร้างไม่ซับซ้อน จะอาศัยการแพร่ (diffusion) ล้วน ๆ เช่น ฟองน้ำ ไฮดรา พลานาเรีย เพราะระยะทางจากผิวถึงเซลล์ไม่ไกล เลยไม่ต้องมีหัวใจหรือหลอดเลือด 2) ระบบหมุนเวียนเลือดแบบเปิด (Open circulatory system) พบบ่อยในสัตว์ขาปล้องและหอยส่วนใหญ่ เลือด/ของเหลวจะไม่ได้ไหลอยู่ในหลอดเลือดตลอดเวลา แต่จะไหลออกไปอยู่ในโพรงลำตัวที่เรียกว่า hemocoel - hemocoel คือ “โพรงเลือด” ที่ของเหลวไปอาบอวัยวะโดยตรง - hemolymph คือ ของเหลวในระบบเปิด (เหมือนเลือดผสมน้ำเนื้อเยื่อ) จำง่าย ๆ: “เปิด = อาบอวัยวะในโพรง” ข้อดีคือโครงสร้างง่าย แต่ความดันต่ำ ลำเลียงช้ากว่าระบบปิด 3) ระบบหมุนเวียนเลือดแบบปิด (Closed circulatory system) เลือดอยู่ในหลอดเลือดตลอดเวลา (artery-capillary-vein) ควบคุมทิศทางและความดันได้ดี จึงลำเลียง O2/สารอาหารได้มีประสิทธิภาพกว่า พบในไส้เดือนดิน หมึก และสัตว์มีกระดูกสันหลังทั้งหมด 4) แผนผังระบบหมุนเวียนเลือดของปลา = วงจรเดี่ยว (single circulation) หัวใจปลา “2 ห้อง” (เอเทรียม 1 + เวนตริเคิล 1) เส้นทางจำแบบย่อ: หัวใจ → เหงือก (รับ O2) → ทั่วร่างกาย → กลับหัวใจ ทริค: ปลาไป “เหงือก” ก่อนถึงร่างกายเสมอ เลยเป็นวงจรเดี่ยว 5) สัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ (เช่น กบ) = วงจรคู่แบบไม่สมบูรณ์ หัวใจ “3 ห้อง” (2 เอเทรียม + 1 เวนตริเคิล) เลือดแดง-ดำมีโอกาสปนกันในห้องล่าง เส้นทางหลัก: หัวใจ → ปอด/ผิวหนัง → หัวใจ → ร่างกาย → หัวใจ คำจำ: “3 ห้อง = มีปน” 6) สัตว์เลื้อยคลานส่วนใหญ่ = 4 ห้องไม่สมบูรณ์ หลายชนิดมีผนังกั้นห้องล่างไม่สมบูรณ์ ทำให้ยังปนได้บ้าง (ข้อยกเว้นที่ชอบออกสอบ: “จระเข้” หัวใจ 4 ห้องสมบูรณ์) 7) สัตว์ปีกและสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม (รวมคน) = วงจรคู่สมบูรณ์ หัวใจ “4 ห้องสมบูรณ์” เลือดแดง-ดำไม่ปนกัน เหมาะกับการใช้พลังงานสูง จำเป็นประโยค: “นก-คน 4 ห้อง = ไม่ปน = ส่ง O2 แรง” 8) โบนัสที่มักถามพ่วง: องค์ประกอบของเลือด พลาสมา + โปรตีนสำคัญที่เจอชื่อบ่อย - albumin รักษาแรงดันออสโมติก/พาสาร - globulin (โดยเฉพาะ immunoglobulin) เกี่ยวกับภูมิคุ้มกัน - fibrinogen ช่วยการแข็งตัวของเลือด ถ้าจะอ่านให้ไว ลองแบ่งเป็น 3 ก้อน: “ไม่มีระบบ” → “ระบบเปิด (hemocoel/hemolymph)” → “ระบบปิด (ปลาเดี่ยว, ที่เหลือคู่; 3 ห้องปน, 4 ห้องไม่ปน/ยกเว้นจระเข้)” แล้วค่อยไล่วาดแผนผังการไหลเวียนเลือดตามลำดับค่ะ
