เศรษฐบุตร
สอ เสถบุตร บุรุษผู้ไม่ยอมก้มหัวให้กับโชคชะตา
ชีวิตจริงยิ่งกว่าหนังซีรี่ย์
สอ เสถบุตรหรือเสวกโทหลวงมหาสิทธิโวหาร บิดาชื่อ นายสวัสดิ์ เศรษฐบุตร บุตรพระประเสริฐวานิช เจ้าภาษีรังนก มารดาชื่อ เกษร (บุตรขุนพัฒน์ นายอาการบ่อนเบี้ยย่านหลังวัดประยุรวงศาวาสกับนางแจ่ม) สกุลเดิมเหมะพุกกะ
ท่านเกิดในสมัยรัชกาลที่ห้า ชีวิตในวัยเด็กไม่สบายนักแม้บิดามาจากตระกูล ร่ำรวยเพราะแต่งงานกับหญิงที่ผู้ใหญ่ไม่เห็นดีด้วยและถึงจะห้ามปรามก็ไม่สำเร็จ สมัยท่านเล็กๆ คุณพ่อทำงานประดิษฐ์แป้นอักษรภาษาไทยให้แก่บริษัทพิมพ์ดีดสมิธ พรีเมียร์ ของพระอาจวิทยาคม (ยอร์ช แมคฟาร์แลนด์) เจ้าของกิจการผลิตเครื่องพิมพ์ดีดรายเดียวของประเทศ นอกจากนั้นแล้ว คุณพระอาจฯ ยังเป็นผู้แต่งปทานุกรมอังกฤษ-ไทยที่แพร่หลายที่สุดในสมัยนั้น เด็กชายสอจำได้ว่าเคยติดตามบิดาไปบ้านคุณพระอาจฯ ที่หน้าโรงพยาบาลศิริราชหลายครั้ง และคุณพระอาจวิทยาคมนี้เองได้เป็นแรงบันดาลใจให้แก่งานแห่งชีวิตของสอในกาลต่อมา
ท่านเป็นเด็กเรียนเก่ง รับจ้างสอนภาษาไทยให้ฝรั่งต่างชาติตั้งแต่เป็นนักเรียนในยุคนั้น จึงพัฒนาทักษะทางภาษาจนค่อยๆ แตกฉานทั้งไทยและอังกฤษมากกว่าคนทั่วไป จบมัธยมรร.สวนกุหลาบแล้วได้รับทุนหลวงไปเรียนต่อที่อังกฤษ ท่านจบปริญญาตรีจากม.แมนเชสเตอร์ในสาขาธรณีวิทยาการทำเหมือง ยุคท่านเป็นยุคเดียวกับนักเรียนนอกฝรั่งเศสที่ต้องการเปลี่ยนแปลงการปกครอง เมื่อมีคนถามท่านเองเห็นด้วยกับการเปลี่ยนแปลงตามยุคสมัยแต่อยากให้เปลี่ยนตามระบบอังกฤษ กล่าวคือประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข
กลับมาเมืองไทยด้วยความเป็นนักคิดนักเขียนที่ฉายแววอันโดดเด่น ท่านได้ดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมบัญชีกลาง ต่อมาได้รับพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ จากพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวให้เป็นปลัดกรมองคมนตรี สังกัดกรมราชเลขาธิการในราชสำนัก นอกจากนั้นท่านยังได้รับการชักชวนจากญาติคือพระยาภิรมย์ภักดี(บุญรอด เศรษฐบุตร)ให้ตั้งบริษัทบุญรอดบริวเวอรี่ด้วยกัน ส่วนความสามารถในฐานะนักหนังสือพิมพ์ด้วยประสบการณ์เมื่อคราวเป็ นบรรณาธิการหนังสือพิมพ์ "สามัคคีสาร" แห่งสามัคคีสมาคมของคนไทยในอังกฤษ กับเคยเป็นนักเขียนบทความประจำในหนังสือพิมพ์ "แมนเชสเตอร์ การ์เดี้ยน" จึงได้เข้ารับตำแหน่งผู้อำนวยการหนังสือพิมพ์ "ศรีกรุง" "สยามราษฎร์" และบรรณาธิการหนังสือพิมพ์ภาษาอังกฤษชื่อ "ลิเบอร์ตี้" กับ "ลีดเดอร์"
ดิคชันนารีเขียนในคุก
ถึงสมัยเปลี่ยนแปลงการปกครอง2475 ท่านสอต้องโทษจองจำในคดีกบฏบวรเดชในปีพ.ศ.2476 ถูกถอดบรรดาศักดิ์ ศาลตัดสินจำคุกตลอดชีวิตที่บางขวาง เกาะตะรุเตา และเกาะเต่า เป็นนักโทษ 11 ปีจึงได้รับอภัยโทษ ระหว่างเป็นนักโทษใช้เวลาเขียนพจนานุกรมอังกฤษเป็นไทย ได้ความนิยมยกย่องทั่วประเทศว่าเป็นพจนานุกรมอันยิ่งใหญ่ที่สุดเท่าที่ประเทศไทยเคยมีมา โ ดยลักลอบส่งต้นฉบับออกมาตีพิมพ์นอกเรือนจำผ่านทางคุณแม่เกษรผู้เป็นมารดาที่เดินทางเข้ามาเยี่ยมตลอดเวลาจำคุกทั้งในพระนครและภาคใต้ เหตุที่ใช้ตัวสะกดนามสกุลว่า"เสถบุตร"เพราะการบังคับใช้ตัวสะกดภาษาไทยในยุคจอมพลป.พิบูลสงคราม แม้ยุคหลังท่านก็ไม่เปลี่ยนเป็น "เศรษฐบุตร" เพราะต้องการรักษาแบรนด์ของพจนานุกรมที่โด่งดังมากแล้วนั่นเอง เด็กนักเรียนที่คุ้นเคยกับพจนานุกรมสอ เสถบุตรจะทราบดีว่างานของท่านครอบคลุมสารพัดศาสตร์นอกเหนือจากการแปลอังกฤษเป็นไทย มีความละเอียดลออสูง อธิบายคำได้ตรงเป้าด้วยบริบทหลากหลายทั้งสองภาษา
สอ เสถบุตรเป็นนักโทษการเมืองก่อนที่จะเล่นการเมืองจริงๆ เสียอีก หลังสงครามโลกครั้งที่สองท่านเข้าสู่ถนนการเมืองร่วมกับม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมชจัดตั้งพรรคการเ มืองชื่อพรรค "ก้าวหน้า"(คือพรรคประชาธิปัตย์ในเวลาต่อมา) ท่านสอได้รับเลือกเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดธนบุรี เขต 1 ในการเลือกตั้งทั่วไปวันที่ 6 มกราคม พ.ศ. 2489 และได้เป็นรัฐมนตรีช่วยกระทรวงเกษตรในรัฐบาลพันตรีควง อภัยวงศ์ ในวันที่ 27 มกราคม 2491 รัชสมัยรัชกาลที่ 9 ได้โปรดเกล้าฯ พระราชทานคืนยศเสวกโทบรรดาศักดิ์หลวงมหาสิทธิโวหาร และเครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นเบญจมาภรณ์ช้างเผือกให้กับท่าน
สอ เสถบุตรได้ยกลิขสิทธิ์พจนานุกรมให้แก่บริษัทไทยวัฒนาพานิชในภายหลัง ผลงานของท่านยังตกมาถึงเยาวชนรุ่นต่อๆ มา ท่านถึงแก่อนิจกรรมด้วยโรคหัวใจวายเฉียบพลันที่โรงพยาบาลรามาธิบดี เมื่อเช้าวันที่ 9 กันยายน พ.ศ. 2513 รวมอายุได้ 67 ปี 7 เดือน 1 วัน มีพิธีพระราชทานเพลิงศพ เมื่อวันที่ 25 สิงหาคม พ.ศ.2514 ณ เมรุวัดมกุฏกษัตริยาราม
เวลาเห็นคนค้นคำว่า “เศรษฐบุตรบำเพ็ญ” หลายครั้งจะเหมือนกำลังตามหา “ตัวตน” ของสอ เสถบุตร หรืออยากรู้ว่าเกี่ยวข้องกับนามสกุลเศรษฐบุตรยังไงกันแน่ จากที่ฉันลองไล่เรียงข้อมูลหลายแหล่ง (รวมถึงรายละเอียดในบทความนี้) สิ่งที่ช่วยตอบคำถามได้ชัดคือ “สอ” มีชื่อเดิมโยงกับนามสกุลเศรษฐบุตร แต่ชื่อที่คนไทยจดจำกลับเป็น “เสถบุตร” เพราะถูกใช้เป็นแบรนด์บนพจนานุกรมอังกฤษ-ไทยที่โด่งดังมาก และต่อให้ยุคหลังจะเปลี่ยนกลับเป็น “เศรษฐบุตร” ได้ ท่านก็เลือกคง “เสถบุตร” ไว้เพื่อความต่อเนื่องของงาน ถ้าคุณค้นเพราะอยากรู้ว่าเขาเป็นใครแบบสรุปง่ายๆ สอ เสถบุตรคือทั้ง “นักภาษา” “นักหนังสือพิมพ์” “ข้าราชการ” และ “นักการเมือง” ที่ชีวิตพลิกแรงมาก จุดที่คนพูดถึงที่สุดคือช่วงต้องโทษจำคุกจากคดีกบฏบวรเดช (หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง) แต่แทนที่จะปล่อยเวลาให้หมดไปเฉยๆ เขากลับใช้เวลานั้นทำงานยากระดับตำนาน คือเรียบเรียงพจนานุกรมอังกฤษ-ไทย หรือที่หลายคนเรียกติดปากว่า “ดิกชันนารี สอ เสถบุตร” (มีคำเล่ากันว่าเป็น “ดิกชันนารีเขียนในคุก”) และมีการลักลอบส่งต้นฉบับออกมาจัดพิมพ์ด้านนอกผ่านคนในครอบครัว โดยเฉพาะคุณแม่ที่ไปเยี่ยมสม่ำเสมอ อีกมุมที่ฉันว่าอธิบายเสน่ห์ของท่านได้ดี คือพื้นฐานการเรียนและสภาพแวดล้อม ทำให้ภาษาอังกฤษของท่านแข็งมาก ตั้งแต่รับจ้างสอนภาษาไทยให้ชาวต่างชาติ ไปจนถึงได้ทุนไปเรียนต่ออังกฤษ จบจากมหาวิทยาลัยแมนเชสเตอร์ แล้วกลับมาอยู่ในแวดวงราชการและสื่อ (เช่นงานบรรณาธิการ/ผู้อำนวยการหนังสือพิมพ์) มันเลยไม่แปลกที่พจนานุกรมอังกฤษ-ไทยของท่านจะ “ไม่ใช่แค่แปลคำ” แต่ใส่บริบท การใช้จริง ความหมายใกล้เคียง และรายละเอียดภาษาที่คนเรียนภาษาเจอแล้วรู้สึกว่าเข้าใจขึ้นทันที ถ้าคุณกำลังตามหา “เศรษฐบุตรบำเพ็ญ” เพื่อใช้เป็นข้อมูลอ้างอิง แนะนำให้จำคีย์เวิร์ดนี้ไว้เวลาเสิร์ชต่อ: “สอ เสถบุตร พจนานุกรมอังกฤษ-ไทย ถูกสร้างในคุก”, “หลวงมหาสิทธิโวหาร”, “กบฏบวรเดช”, และ “พจนานุกรมชีวิต : สอ เสถบุตร” เพราะจะพาไปเจอแหล่งข้อมูลที่เล่าไทม์ไลน์ชัดขึ้น สำหรับฉัน เรื่องนี้ให้แง่คิดตรงๆ เลยว่า งานใหญ่บางชิ้นไม่ได้เกิดจากช่วงเวลาที่พร้อมที่สุด แต่เกิดจากช่วงที่ชีวิตถูกบีบที่สุด แล้วเจ้าตัวเลือก “บำเพ็ญ” งานของตัวเองให้สุดทาง จนกลายเป็นผลงานที่คนรุ่นหลังยังใช้และพูดถึงอยู่เรื่อยๆ
