นานาจิตตัง รวมกันเป็นสมณะ
จิตใจมนุษย์เราทั้งหลายที่อยู่ด้วยกันน่ะ มันไม่เหมือนกันหรอก แบบที่เรียกว่านานาจิตตัง คือมีจิตใจแตกต่างกัน อันนี้ถ้าเราเข้าใจผิดมันก็ผิด ถ้าเราเข้าใจถูกมันก็ถูก
คำว่านานาจิตตัง จะทำอะไรก็ทำเพราะว่าคนใจไม่เหมือนกัน อันนี้มันก็ใช่ แต่มันจะวุ่นวายโลกแตก ทำให้แตกสามัคคี ถ้าคิดอย่างนั้น
คำว่านานาจิตตังเป็นต้น เอามารวมเข้ากันลงรอยอันเดียวกัน แม้นใครจะเป็นนานาชาติก็ตาม นานาบ้านก็ตาม เกิดในถิ่นฐานอันใดก็ตาม นานาที่อยู่ก็ตาม เมื่อมารวมกันเป็นสมณะในพระพุทธศาสนาแล้ว พยายามรวบรวมคำที่ว่านานาจิตตัง รวมให้เป็นจุดอันเดียวกัน คือ สุปฏิปันโน อุชุปฏิปันโน ญายปฏิปันโน สามีจิปฏิปันโน ให้มีคุณธรรมของสาวกไว้ในใจของเจ้าของสม่ำเสมอ อย่าไปเห็นแก่น้อย อย่าไปเห็นแก่มาก ผู้เป็นประธานสงฆ์ก็ให้มีหลักธรรม ๔ ประการ คือ ๑ เมตตา ๒ กรุณา ๓ มุทิตา ๔ อุเบกขา ธรรมทั้ง ๔ ประการนี้ ต้องใช้ให้มันถูกกาลถูกเวลาด้วย
เมตตา คือความรักใคร่สนิทสนม ให้รักใคร่กันโดยธรรมะ ให้เมตตากันโดยธรรมะ อย่าเมตตาโดยส่วนตัวผู้เดียว อย่าเมตตาโดยโลก ให้เมตตาโดยธรรมะ เมตตาให้มันทั่ว ๆ ไป นี่แหละลักษณะความเมตตา รักกันในธรรม ความที่รักกันโดยธรรมน่ะ อยู่ด้วยกันถ้าหากว่าอันใดมันไม่ดีงามเกิดขึ้นมา จะต้องเมตตากัน มีความสามารถชี้แจงอันนั้นให้รู้เรื่อง อันนั้นมันเป็นอย่างนั้น อันนี้มันเป็นอย่างนี้ จะต้องเตือนกัน เรียกว่าเมตตากันโดยธรรมะ ถ้าหากว่าเราไม่ได้ตักเตือนกัน พูดไม่ดีทำไม่ดีก็ไม่ได้ตักเตือนกัน เกรงใจกันเลยปล่อยไปตามอารมณ์ของบุคคลที่อยู่ด้วยกัน อันนั้นไม่ใช่คนเมตตากัน เมตตากันจะต้องแนะนำตักเตือน ใครทำผิดแนะนำให้มันถูก ถูกแล้วทำความถูกให้ยิ่งขึ้นไป ญาติโยมเราก็เหมือนกัน ไม่รู้จักทานก็แนะนำให้รู้จักทาน ไม่รู้จักศีลก็แนะนำให้มีศีล ไม่รู้จักการภาวนาก็แนะนำให้มีการเจริญภาวนา อันนี้เป็นลักษณะของคนเมตตากันโดยธรรมะ
กรุณา เมตตาแล้วมีกรุณา คือสงสารบุคคลที่พูดผิดทำผิดต้องตักเตือน นี่คือเป็นคนที่มีคุณธรรม
มุทิตา ให้มีความพลอยยินดีเมื่อผู้อื่นได้ดี พลอยอนุโมทนาสาธุการ จะเป็นเพื่อนเราก็ตาม จะเป็นลูกศิษย์ลูกหาเราก็ตาม เป็นต้น ปล่อยให้ทำตามบุญวาสนาบารมี ใครจะทำดีทำเด่นในหลักพระธรรมก็ปล่อยให้ทำ ไม่ต้องคัดค้าน ไม่ต้องเบียดเบียน ลูกศิษย์ลูกหาที่มีสติปัญญาดีล้ำเลิศประเสริฐ ให้อนุโมทนาส่งเสริม ไม่ให้กดไว้ไม่ให้ขี่ไว้ ครูบาอาจารย์เราก็เหมือนกันที่ได้ฝึกปฏิบัติมาแล้วเป็นต้น เราเห็นก็ไม่ต้องไปแกล้งไปแย้ง ช่วยส่งเสริมข้อวัตรปฏิบัติให้ดีให้งามเป็นต้น อันนี้เป็นหลักธรรมของผู้ใหญ่
อุเบกขา ความวางเฉย อันนี้ตอนที่สุดท้าย ถึงที่สุดท้ายแล้วให้อยู่ในอุเบกขา เช่น ลูกศิษย์เราเป็นพระหรือเณ รก็ดี เราหมดความสามารถที่จะสอนได้ เราก็วางใจเป็นกลาง ๆ ไว้ไม่ให้เสีย เราสอนแต่คนที่สอนได้ก็พยายามตักเตือน ไม่ใช่ว่าบอกทีเดียวมันไม่ฟังความแล้วเลยหยุด ไม่ใช่อย่างนั้น มันยังไม่ทันเห็นก็ค่อยแนะนำ ตักเตือนด้วยอุบาย ลูกศิษย์ลูกหานี้ก็เหมือนกัน ครูบาอาจารย์ทำอะไรที่ไม่ค่อยดีประมาทพลาดพลั้งก็ให้เตือน เตือนโดยธรรมะอย่าเตือนโดยกระทบกระแทก แต่บอกว่าท่านอาจารย์ อันนั้นผมว่ามันไม่ค่อยดี น่าจะพิจารณาดูอีกที นี่การเตือนครูบาอาจารย์เรา ให้รู้จักกาลให้รู้จักเวลา
พระโพธิญาณเถร (ชา สุภทฺโท)
ชนะใจตัวเอง
โอวาทแสดงแก่เจ้าสำนักสาขา
จากประสบการณ์ส่วนตัวในการปฏิบัติตนและอยู่ร่วมกับผู้อื่น ผมเห็นว่าความเข้าใจในคำว่า “นานาจิตตัง” เป็นกุญแจสำคัญในการลดความขัดแย้งในสังคม ปรัชญานี้สอนให้เรายอมรับความแตกต่างว่าไม่ใช่อุปสรรคแต่เป็นโอกาสในการเรียนรู้กันและกัน การนำหลักธรรม 4 ประการ ได้แก่ เมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา มาใช้ในชีวิตประจำวันช่วยเสริมสร้างความสัมพันธ์ที่ดี ตัวอย่างเช่น การมีเมตตาที่แท้จริง ไม่ใช่แค่แสดงออกอย่างผิวเผิน แต่หมายถึงการใส่ใจแนะนำตักเตือนเมื่อเห็นเพื่อนร่วมทางทำผิด เพื่อช่วยให้เติบโตอย่างถูกต้องตามหลักธรรม ประสบการณ์ตรงของผมคือการที่เราไม่กลัวที่จะตักเตือนด้วยความเมตตาและกรุณา ทำให้เกิดความไว้วางใจและความเข้าใจในหมู่คนที่อยู่ด้วยกัน เมื่อใครได้ดี เราก็รู้จักยินดีและส่งเสริมกันตามหลักมุทิตา ซึ่งบรรยากาศนี้จะช่วยให้สังคมไม่ขัดแย้งและเกิดความเป็นหนึ่งเดียว ส่วนอุเบกขานั้นเป็นการฝึกใจให้วางเฉยอย่างเป็นกลาง เมื่อต้องเผชิญหน้ากับความขัดแย้งหรือความยากลำบากในความสัมพันธ์ สิ่งนี้ช่วยให้เราคงความสงบและไม่เสียใจมากจนเกินไป อีกทั้งยังช่วยรักษาความสมดุลในการตัดสินใจอย่างมีสติ โดยรวมแล้ว การเข้าใจและนำหลักธรรมเหล่านี้ไปใช้จริงในชีวิต ประกอบกับการตักเตือนอย่างมีเมตตาและไม่ยึดติดกับตัวตน จะช่วยให้ชุมชนสงฆ์หรือแม้แต่สังคมทั่วไป เกิดความสามัคคีและเป็นสมณะอย่างแท้จริง ความหลากหลายของจิตใจเมื่อรวมกันได้อย่างมีคุณธรรม จะทำให้เราเดินหน้าสู่สังคมที่สงบสุขและเข้มแข็งอย่างแท้จริง
