#เมืองนาย ในรัฐฉานใต้ เคยเป็นนครรัฐหนึ่ง 1 ใน 9
ของยุคอาณาจักรไตมาว ซึ่ง ชาวไตได้สร้างอาณาจักร
เป็นปึกแผ่นขึ้นมา ตั้งแต่ปี พ.ศ. 956 เรียกว่า
สหรัฐไตมาว มีทั้งหมด 9 รัฐ ชาวไต
เรียก “เมืองไตเก้าฮายหอ”
นครรัฐเมืองนายมีศักดิ์เป็นหนึ่งในเก้าฮายหอ
ในยุคนั้นเมืองนายมีเมืองขึ้นทั้งสิ้น 37 เมือง
อีกทั้งยังเป็นเมืองตำนานนางสิบสอง
ที่มีเรื่องเล่าสืบต่อๆกันมาจนถึงปัจจุบัน
เมืองนาย เป็นเมืองที่ พระพุทธศาสนาเจริญรุ่งเรือง
มากที่สุดแห่งหนึ่งในรัฐฉาน โดยเคยมีวัดถึง 120 วัด
ปัจจุบันเหลือเพียงยี่สิบกว่าวัด แต่ก็ถือว่า
หนาแน่นมาก เมื่อเทียบกับขนาดของชุมชน
เมืองนาย ในปัจจุบัน ถือเป็นเวียงแห่งที่สาม
เคยมีเวียงเก่ามาก่อนหน้านั้นสองเวียง
ซึ่งอยู่ทางด้านเหนือ ของเวียงปัจจุบัน ประกอบด้วย
1. เวียงน้ำปู๋
น่าจะเป็นเวียงแรก ตั้งแต่สมัยที่เป็น
ฮายหอของอาณาจักรไตมาว คะเนอายุราวพันกว่าปี
อยู่ห่างไปทางด้านเหนือ ประมาณ 14 กิโลเมตร
ปัจจุบันเป็นที่ตั้งของหมู่บ้านนาข่าน
ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ของ บ้านหนองหญ้าไซ
ปัจจุบัน คงเหลือแต่สภาพโบราณสถานเก่าแก่
เป็นเขตคันดิน คูเมือง
2.เวียงม่าน
อยู่ทางด้านใต้บ้านฮายเก๋อ ห่างจากเวียงเมืองนาย
ในปัจจุบันไปทา งด้านเหนือประมาณ 4 กิโลเมตร
ยังหลงเหลือ สภาพโบราณสถานของเมืองให้เห็นอยู่
3.เวียงเมืองนาย ในปัจจุบัน
ตั้งเมื่อปีจ.ศ. 911 ปัจจุบันคือปีจ.ศ. 1378
สร้างมาแล้วเป็นเวลา 400 กว่าปี
เมืองนาย ตั้งอยู่รัฐฉานใต้ ฝั่งตะวันตกแม่น้ำสาละวิน
ใกล้กับจังหวัดแม่ฮ่องสอน
ในอดีตเคยเป็นเมืองลูกของเชียงใหม่
สมัยพญามังราย ได้ฟื้นฟูเมืองนาย และ แต่งตั้ง
ให้โอรสปกครอง เจ้าที่สืบเชื้อสายมาจากพญามังราย
ได้สิ้นสุดลงในปี ค.ศ. 1566 เพราะอาณาจักรตองอู
เข้ายึด ค.ศ. 1567 เป็นต้นมา
เมืองนายขาดเจ้าผู้ปกครอง จึงได้อัญเชิญ
เจ้าเมืองสี่ป้อ มาปกครอง และใน ค.ศ. 1631
ได้อัญเชิญเจ้าเมืองมีด มาปกครองสืบต่อมา
ในปี ค.ศ. 1772 เมืองนายเป็นศูนย์กลาง
ของการปกครองเมืองไต สืบต่อจากเมืองแสนหวี
รายชื่อเจ้าผู้ปกครองเมืองนาย ที่สามารถรวบรวมไ ด้มีดังนี้
1. เจ้าเสือเผือกฟ้า (ค.ศ. 1567–1568)
2. โอรสเจ้าเสือเผือกฟ้า 2 องค์ ปกครองร่วมกัน (ค.ศ. 1568–1585)
3. กษัตริย์พม่าได้ส่งตัวแทนมาปกครอง (ค.ศ. 1585–1631)
4. เจ้าหลาคำ (โอรสเจ้าฟ้าเมืองมีด) (ค.ศ. 1631–1675)
5. เจ้าจ๋ามคำ (โอรสเจ้าหลาคำ) (ค.ศ. 1675–1678)
6. เจ้าเสือห่ม (โอรสเจ้าจ๋ามคำ) (ค.ศ. 1678–1704)
7. เจ้าขุนอ้าน (โอรสเจ้าเสือห่ม) (ค.ศ. 1704–1728)
8. เจ้าซูวคาด (โอรสเจ้าขุนอ้าน) (ค.ศ. 1728–1746)
9. เจ้าส่วย มยาด โน (โอรสเจ้าซูวคาด)
(ค.ศ. 1746–1772)ในยุคนี้เป็นยุคที่เมืองนาย
ได้เป็นศูนย์กลางของการปกครองเมืองไต
10. เจ้าส่วย มยาด จยอ
(โอรสเจ้าส่วย มยาด โน) (ค.ศ. 1772–1790)
11. เจ้าขุนส่วยหว่า (โอรสเจ้าส่วย มยาด จยอ)
(ค.ศ. 1790–1811)
12. เจ้าจุ่ง (ขุนเมืองเจียงตอง) (ค.ศ. 1811–1842 )
13. เจ้าขุนหนุ่ม (โอรส เจ้าขุนจุ่ง) (ค.ศ. 1842–1868)
14. เจ้าโพ (โอ้) (โอรสเจ้าขุนหนุ่ม) (ค.ศ. 1868–1874)
15. เจ้าขุนจี่ (ส่วยจี่) (อาเจ้าขุนโอ้) (ค.ศ. 1874–1884)
เจ้าขุนจี่ นี้ได้ฆ่าพม่า แล้วหนีไปอยู่ที่เชียงตุง
16. ทากหลู่ (เคยเป็นพระมาก่อน มีเชื้อสายปะโอ)
(ค.ศ. 1884–1888)
17. เจ้าขุนจี่ (จากเชียงตุงมาปกครองอีกครั้ง)
(ค.ศ. 1888–1914)
18. เจ้าขุนจ่อจ่าม (โอรสของพี่ชายเจ้าขุนจี่)
(ค.ศ. 1914–1929)
19. เจ้าจ่อโฮ (โอรสเจ้าขุนจ่อจ่าม) (ค.ศ. 1929–1948)
20. เจ้าเปี้ย (โอรสเจ้าจ่อโฮ) (ค.ศ. 1948–1959)
เจ้าเปี้ย ผู้ปกครองเมืองนาย และ บรรดาเจ้าฟ้าเมืองไตทั้งหมด ได้สละอำนาจให้กับ รัฐบาลสหพันธรัฐฉาน
เมื่อวันที่ 25 เมษายน ค.ศ. 1959 หรือ เมื่อ67ปีก่อน
เมืองนายไม่เพียงแต่เป็นศูนย์กลางการปกครองของมหานครในยุคอาณาจักรไตมาวเท่านั้น แต่ยังมีความสำคัญทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมของชาวไตที่น่าสนใจอย่างยิ่ง บุคคลที่สนใจในประวัติศาสตร์ของภูมิภาคนี้จะพบว่าการก่อตั้งเมืองนายและการวิวัฒนาการของเวียงทั้งสามแห่ง—เวียงน้ำปู๋ เวียงม่าน และเวียงเมืองนาย—สะท้อนถึงความเปลี่ยนแปลงทางการเมืองและสังคมที่เกิดขึ้นในยุคนั้น จากการศึกษาความเก่าแก่ของเวียงน้ำปู๋ ซึ่งเป็นเวียงแรกที่ถือกำเนิดตั้งแต่สมัยอาณาจักรไตมาวในราวพันกว่าปี การมีคันดินและคูเมืองเป็นหลักฐานบ่งบอกถึงความรุ่งเรืองในอดีตรวมถึงความสำคัญในการป้องกันเมืองสำหรับชุมชนในยุคนั้น เวียงม่านที่ยังหลงเหลือโบราณสถานก็เผยให้เห็นถึงการขยายตัวและการเปลี่ยนแปลงของเมืองก่อนเข้าสู่ยุคของเวียงเมืองนายปัจจุบัน ซึ่งสร้างขึ้นเมื่อประมาณ 400 ปีก่อน จุดเด่นอีกประการหนึ่งคือบทบาทของเมืองนายในฐานะเมืองศูนย์กลางของพระพุทธศาสนาในรัฐฉานใต้ มีวัดมากถึง 120 แห่งในอดีตซึ่งแสดงถึงความสำคัญทางศาสนาและวัฒนธรรมที่มีต่อชาวไตในพื้นที่ นอกจากนี้เรื่องเล่านางสิบสองตำนานยังคงมีอิทธิพลและสืบทอดต่อมาจนถึงปัจจุบัน ทำให้เมืองนี้เป็นจุดสนใจทั้งทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม การเปลี่ยนแปลงทางการปกครองที่เกิดขึ้นเมื่ออาณาจักรตองอูเข้ายึดครองในปี 1567 และการเปลี่ยนแปลงของเจ้าผู้ปกครองเมืองนายหลายรุ่น สะท้อนให้เห็นความซับซ้อนของการเมืองในภูมิภาคนี้ ความสัมพันธ์กับอาณาจักรเชียงใหม่ และสุดท้ายการสละอำนาจในปี 1959 ตามที่ระบุไว้ในเนื้อหาบทความ ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ส่งผลต่อโครงสร้างการปกครองและวัฒนธรรมท้องถิ่น ด้วยข้อมูลเหล่านี้ ผู้ที่สนใจจะได้รับประโยชน์จากการศึกษาประวัติศาสตร์เมืองนายในเชิงลึก และสามารถเข้าใจถึงรากเหง้าและวิถีชีวิตของชาวไตในรัฐฉานใต้ รวมทั้งเห็นภาพความรุ่งเรืองและความเปลี่ยนแปลงต่างๆ ที่เมืองนายผ่านมาจนถึงปัจจุบันอย่างชัดเจน
