หลายคนค้นหา “กลอนเป็นมนุษย์หรือเป็นคน” เพราะอยากได้ถ้อยคำสั้น ๆ ไว้อ่านเตือนใจ แต่พออ่านแล้วมักมีคำถามต่อทันทีว่า แล้วต่างกันยังไง ระหว่าง “เป็นคน” กับ “เป็นมนุษย์” สำหรับฉัน มุมมองจากหนังสือคู่มือมนุษย์ของหลวงพ่อพุทธทาสภิกขุช่วย “เปิดประเด็น” ได้ดีมาก เพราะชี้ไปที่แก่นเดียวกันคือ การรู้จักตนเองเป็นสิ่งที่ยากที่สุด ความรู้สึกแรกที่ได้จากบทกลอน/ข้อคิดชุดนี้คือ มันไม่ได้ชวนให้เราตัดสินใคร แต่ชวนให้หันกลับมาดูใจตัวเองว่า ทุกวันที่ใช้ชีวิต เราขับเคลื่อนด้วยอะไร บางวันเราทำงานเก่ง เข้าสังคมได้ดี ดูเหมือน “เป็นคนที่ดี” ในสายตาคนอื่น แต่พอกลับมาดูด้านใน กลับเต็มไปด้วยความหงุดหงิด เปรียบเทียบ เอาชนะ หรืออยากให้คนอื่นยอมรับ—นี่แหละที่ทำให้ฉันฉุกคิดว่า การ “เป็นมนุษย์” อาจหมายถึงการมีสติและความรู้ตัวมากกว่าภาพลักษณ์ภายนอก สิ่งที่บทนี้เน้นมากคือเรื่อง “ตัวกูของกู” ที่เป็นของลวง พอเรายึดความคิดว่า “ฉันต้อง…” “ของฉัน…” “เขาต้องให้ฉัน…” ใจจะถูกลากไปด้วยความทุกข์ง่ายมาก ฉันลองสังเกตตัวเองเวลาเครียด ๆ มักเริ่มจากประโยคแบบนี้เสมอ และพอเชื่อมันสุดใจ ก็กลายเป็นการปกป้องตัวตนจนลืมเหตุผล ลืมเมตตา ลืมความจริงของสถานการณ์ ถ้าอยากเอาบทกลอน “เป็นมนุษย์หรือเป็นคน” ไปใช้ให้เกิดผลจริง ฉันแนะนำวิธีเล็ก ๆ ที่ทำได้ทุกวัน: 1) ตั้งคำถามสั้น ๆ ก่อนตอบโต้ใคร: “ตอนนี้เราพูดจากความจริง หรือจากตัวกูของกู?” 2) ฝึกแยก “ความรู้สึก” ออกจาก “ข้อเท็จจริง” เช่น โกรธคือความรู้สึก แต่เหตุการณ์อาจเป็นแค่คำพูดหนึ่งประโยค 3) เวลาทำอะไรดี ๆ ลองทำแบบไม่ติดเครดิต ลดความอยากให้คนชม แล้วดูว่าใจเบาขึ้นไหม สุดท้าย ฉันชอบใจประโยคแกน ๆ ที่ว่า “ตัวธรรมเป็นตัวจริง” เพราะมันเหมือนชวนให้กลับมาอยู่กับสิ่งที่เป็นประโยชน์แท้ เช่น สติ ความไม่ประมาท ความเมตตา ความจริงใจ ต่อให้ยังไม่เก่งเรื่องภาวนาก็เริ่มจากการเห็น “ตัวกูของกู” ในชีวิตประจำวันได้เลย และนั่นอาจเป็นก้าวแรกของการเป็น “มนุษย์” มากกว่าการเป็นแค่ “คน” ที่ใช้ชีวิตไปวัน ๆ