แก่นพุทธศาสน์
แก่นพุทธศาสน์
“ธรรมล้วนเป็นแสงสว่างนำปัญญา
ชะรอยกรรมมาล้วนคือการกระทำ
กายวาจาใจดีล้วนนำธรรม
มาสู่ใจไร้กรรมและปล่อยวาง”
คำนำ
“ทุกอารมณ์ล้วนนำพาจิตใจนั้น
มัวหมองทุกวันหรือมีความสุขี
จงอย่าลืมความสุขคือทุกข์น้อยนี้
หากปล่อยวางดีทุกข์สุขล้วนจากไป
จงปล่อยวางจะพบกับความว่าง
จงละวางทุกข์โศกจากใจไหน
จงทิ ้งความสุขจากดวงใจ
แล้วจะได้ความว่างนิจนิรันดร์”
หนังสือเล่มนี้คือผลงานบทประพันธ์ชั้นเยี่ยมของบรมครู ท่านพุทธทาส มหาเถระผู้เปี่ยมด้วยปัญญาและวิสัยทัศน์ทางพุทธศาสนา ถ้อยคำในหนังสือร้อยเรียงอย่างประณีต ไพเราะ และทรงพลัง ไม่เพียงสะท้อนปรัชญาแห่งชีวิตและธรรมะอันลึกซึ้ง แต่ยังเข้าถึงจิตใจผู้อ่านอย่างลึกซึ้ง เหมือนสายลมเย็นที่พัดผ่านใจให้เกิดความสงบและปัญญา ด้วยคุณค่าอันล้ำเลิศนี้ หนังสือเล่มดังกล่าวได้รับการยกย่องและคว้ารางวัลชนะเลิศจากองค์การสหประชาชาติ เป็นเครื่องยืนยันถึงความงดงามของภาษา ความลึกซึ้งแห่งข้อคิด และศักยภาพของผลงานในการสื่อสารคุณธรรมสากลแก่ผู้อ่านทุกชาติ ทุกภาษา จึงมิใช่เพียงวรรณกรรมเพื่ออ่านเท่านั้น หากเป็นมรดกทางปัญญาและจิตวิญญาณที่ชวนให้ครุ่นคิด ปฏิบัติ และยึ ดถือเป็นแนวทางแห่งชีวิตอย่างแท้จริง
เนื้อหา
“แม้นเรื่องเล่าคือกรรมนี้
ล้วนสิ่งที่กระทำดีชั่วหนักหนา
ทุกคนล้วนหมุนเวียนกรรมกันมา
จงจำว่าละทิ้งสุขทุกข์ดี
ทุกสุขทุกข์ล้วนเป็นความทุกข์
และทุกๆทุกข์นั้นล้วนไม่เที่ยงที
ทุกอย่างล้วนไร้ตัวตนนี้
เป็นดุจดั่งที่ตามกฎไตรลักษณ์นี้”
ใจความทั้งหมดของพระพุทธศาสนา
“มี ความทุกข์หรือไม่
และจะดับทุกข์ได้อย่างไร?
นี่พระพุทธเจ้า ท่านยอมตอบ”
ถ้าเข้าใจถึงขนาดดับทุกข์ได้นั้น นั่นหมายถึงความเข้าใจที่เป็นไปถึงที่สุด จนถึงกับรู้ว่า แม้เดี๋ยวนี้มันก็ไม่มีคน ที่กำลังมีชีวิตอยู่ คือมีความรู้ถึงขนาดที่มองเห็นโดยประจักษ์ว่า : ไม่ได้มีตัวตนหรือของตน มันเป็นแต่ความรู้สึกว่าตัวกู - ของกูที่รู้สึก ขึ้นมาตามความโง่ความเขลาที่ไปหลงตามสิ่งที่มาแวดล้อมปรุงแต่ง ทางตา ทางหู ทางจมูก ทางลิ้น ทางกาย อะไรเหล่านี้ พอมองเห็น ชัดขนาดที่จะดับทุกข์ได้อย่างนี้แล้ว สิ่งที่เรียกว่า “ตัวเรา” นั้นก็ หายไป ความรู้สึกว่าตัวกู-ของกูเหล่านี้ไม่มีเหลืออยู่ เพราะฉะนั้น จึงไม่มีใครเกิดอยู่ที่นี่ มันจึงไม่มีใครตายแล้วไปเกิดใหม่ ปัญหาที่ถามว่า “ตายแล้วเกิดหรือไม่” เป็นปัญหาที่เขลาที่สุด และไม่เกี่ยวกันกับพุทธศาสนาเลย เพราะเหตุดังกล่าวมานี้
ความว่าง : ธรรมสำหรับฆราวาส
“สิ่งทั้งหลายทั้งปวงอันใครๆ
ไม่ควรเข้าไปยึดมั่นถือมั่น
ว่าตัวเราหรือของเรา”
การให้ทาน ต้องเป็นการบริจาคสละสลัดสิ่งที่ยึดมั่น ถือมั่นว่าเรา-ว่าของเรานั่นแหละออกไป เพราะฉะนั้น ในขณะที่ ผู้ใดมีจิตใจว่างจ ากความรู้สึกว่าตัวเราว่าของเรา ในขณะนั้น เรียกว่าบุคคลนั้นได้บริจาคทานถึงที่สุด เพราะว่าแม้แต่ตัวเขาเองก็ยังไม่มี แล้วจะเอาอะไรมาเหลืออยู่ ส่วน “ของเรา” ก็พลอยหมดไปตามความที่ไม่มีตัวเรา; และเมื่อหมดความรู้สึกว่ามีตัวเรา สิ่งที่เป็นของเราก็สลายตัวลงไปเอง เพราะฉะนั้นในขณะใดที่ผู้ใด มีจิตใจว่างจากตัวตน ผู้นั้นได้ชื่อว่าได้บำเพ็ญทานอย่างยิ่ง แม้แต่ “ตัวเรา” ก็บริจาคไปจนหมดสิ้น และพ่วง “ของเรา” เข้าไปด้วยจนหมดสิ้น ดังนั้น ในขณะที่มีจิตว่างอันแท้จริงนี้ จึงชื่อว่ามีการบำเพ็ญทานถึงที่สุด
เลื่อนขึ้นมาถึง เรื่องศีล: คนที่มีจิตว่างไม่ยึดมั่นถือมั่นตัวตนของตนนั้น เรียกว่าเป็น คนมีศีลที่แท้จริงและเต็มเปี่ยมถึงที่สุดด้วย. ศีลนอกนั้นเป็นศีลล้มลุกคลุกคลาน คือศีลที่ตั้งเจตนาว่า เราจะเว้นอย่างนั้น เ ราจะเว้นอย่างนี้ แล้วก็เว้นไม่ได้ ลุ่มๆดอนๆอยู่นั่นเอง เพราะว่า ไม่รู้จักปล่อยวางตัวตนเสียก่อน ไม่รู้จักปล่อยวางของตนเสียก่อน คือ ไม่มีความว่างจากตัวตนเสียก่อน ศีลก็มีขึ้นไม่ได้ แม้จะมีก็ลุ่มๆดอนๆไม่เป็นอริยกันตศีล คือ ไม่เป็นศีลชนิดที่เป็นที่พอใจของพระอริยเจ้าได้ เป็นแต่โลกิยศีลที่ลุ่มๆดอนๆอยู่เรื่อย ไม่เป็นโลกุตตรศีลขึ้นมาได้ ถ้าเมื่อใดมีจิตว่างแม้ชั่วขณะหนึ่งวันหนึ่ง หรือคืนหนึ่งก็ตาม ก็นับว่ามีศีลที่แท้จริงตลอดเวลาเหล่านั้น
เลื่อนขึ้นมาเรื่อง สมาธิ : จิตว่างนั้นเป็นสมาธิอย่างยิ่ง เป็นจิตที่ตั้งมั่นอย่างยิ่ง สมาธิที่พยายามปลุกปล้ำล้มๆลุกๆ มันก็ยังไม่ใช่สมาธิ และยิ่ง สมาธิที่มีความมุ่งหมายเป็นอย่างอื่นนอกไปจากเพื่อความไม่ยึดมั่น ถือมั่นในเบญจขันธ์แล้ว ล้วนแต่เป็นมิจฉาสมาธิทั้งนั้น
วิธีปฏิบัติเพื่อเป็นอยู่ด้วยความว่าง
“การรู้ความว่างนั้นต้องหมายถึง
รู้สึกต่อความว่างที่จิต
กำลังว่างอยู่จริงๆ
เราต้องรู้ต่อสิ่งที่กำลังมีอยู่แก่จิตใจจริงๆ”
คำว่า ว่างอยู่ ก็หมายความว่า ไม่มีความรู้สึกว่าตัวว่าตน ว่าของตัวหรือของตน ตัวเราหรือของเรา ตัวกูหรือของกูเหล่านี้ ซึ่งเป็นการปรุงแต่งของตัณหาอุปาทาน เมื่อว่างจากสิ่งเหล่านั้นอยู่ ก็คือว่างอยู่ อะไรมันว่าง? ก็หมายถึงจิตอีกนั่นเอง ว่างคือว่างอยู่ จากความรู้สึกว่าตัวตนหรือว่าของตน ไม่มีทั้งอย่างหยาบและอย่างละเอียด อย่างหยาบเราให้ชื่อมันว่าตัวกู-ของกู อย่างละเอียด เราให้ชื่อมันว่าตัวตน-ของตน
บทสรุป
“จงอย่าสักติดอยู่แต่ใจว่าง
จงอย่างแสร้งวางความว่างนั้น
จงศึกษาและ เรียนรู้กายใจพลัน
จะพบวันปัจจุบันทันว่างดี
อย่าหลงละเริงในความว่าง
อย่ายึดติดวางกายถือมั่นนี้
หากแม้นจะว่างจริงๆดี
วางกายใจดวงนี้อย่างแน่นอน”
คำว่า “ธรรม” แม้จะเป็นเพียงคำเดียว กลับแฝงความหมายลึกซึ้งและหลากหลายอย่างยิ่ง หากต้องเลือกประการสำคัญที่สุด ธรรมะคือหน้าที่ของมนุษย์ ที่พึงปฏิบัติให้ถูกต้องตามกฎแห่งธรรมชาติและจักรวาล ทุกขั้นตอนแห่งวิวัฒนาการของชีวิต ไม่ว่าจะเล็กหรือใหญ่ ตั้งแต่เรื่องส่วนตัวจนถึงส่วนรวม เพื่อให้การดำรงอยู่เกิดความสมดุลและผาสุก ธรรมะมิได้จำกัดอยู่เพียงในกรอบศีลธรรม หรือข้อปฏิบัติทางศาสนาเท่านั้น แต่หมายรวมถึงการดำรงชีวิตอย่างตระหนักรู้ เคารพต่อกฎเกณฑ์ของโลก และการประพฤติให้เกิดประโยชน์สูงสุดต่อทั้งตนเองและผู้อื่น การดำเนินชีวิตโดยยึ ดธรรมะจึงเสมือนการเดินไปตามทางสายกลางที่มั่นคงและมั่งคั่งด้วยคุณค่า เป็นรากฐานแห่งความสงบ สันติ และความสุขอย่างแท้จริง ทั้งต่อชีวิตส่วนตัว สังคม และโลกโดยรวม
LOOK A BREATHE
ในชีวิตคนเราที่ต้องเจอกับความทุกข์และความสุขอย่างสลับซับซ้อน หลายครั้งที่เรารู้สึกติดขัด ว้าวุ่นกับความคิดและความรู้สึกจนยากจะปล่อยวาง บทความนี้ได้ถ่ายทอดแก่นแท้ของพุทธศาสนาโดยอ้างอิงคำสอนของท่านพุทธทาสภิกขุ อย่างลึกซึ้งและเป็นประโยชน์สำหรับทุกคนที่ต้องการความสงบใจจริง จากประสบการณ์ส่วนตัว การเริ่มต้นเรียนรู้ที่จะปล่อยวาง คือการต้องทำความเข้าใจว่าความรู้สึกว่ามี "ตัวเรา" "ของเรา" เป็นสิ่งที่เกิดจากการยึดมั่นถือมั่นในตัณหาและอุปาทาน เมื่อเราเริ่มฝึกทำใจให้ว่างจากสิ่งเหล่านี้ แม้จะเป็นชั่วคราว จะรู้สึกเหมือนคลายพันธนาการของความคิดและอารมณ์ที่ยึดติด คำสอนเรื่อง "ความว่าง" จึงไม่ใช่การปฏิเสธตัวตนหรือการหลีกหนีโลก หากแต่เป็นการปล่อยวางสิ่งที่ยึดถือจนทำให้เราทุกข์ เพื่อเปิดโอกาสให้จิตใจเข้าสู่สภาวะสงบและปัญญาในการเข้าใจธรรมชาติของชีวิตอย่างแท้จริง เช่นเดียวกับการฝึกสมาธิที่เน้นความไม่ยึดติดในเบญจขันธ์ ความว่างนี้จึงเป็นสมาธิที่แท้จริง ไม่ใช่เพียงสมาธิการเพ่งพินิจทั่วไป นอกจากนี้ การบริจาคหรือการให้ทานในแก่นพุทธศาสน์ ไม่ได้หมายถึงแค่ของมีค่าเท่านั้น แต่เป็นการละวางตัวตนและความยึดมั่นในสิ่งที่ถือว่าของเราอย่างสิ้นเชิง ผู้ที่บริจาคด้วยจิตใจว่างนั้นจึงบริจาคถึงที่สุด เพราะแม้แต่ตัวเองก็ไม่มีให้ยึดมั่น ถือเป็นการฝึกปฏิบัติที่ลึกซึ้งและมีผลถึงใจ สำหรับผู้ที่อยากนำคำสอนไปใช้ในชีวิตประจำวัน ควรเริ่มจากการสังเกตความคิด ความรู้สึกที่เกิดขึ้น โดยไม่พยายามยึดติดกับสิ่งนั้น ๆ ฝึกปล่อยวางอย่างมีสติ และยอมรับธรรมชาติของทุกสิ่งที่ไม่เที่ยง ผ่านการทำสมาธิอย่างสม่ำเสมอ จากนั้นจะพบว่าใจเรานิ่งขึ้น เข้าใจตัวเองและผู้อื่นมากขึ้น โดยไม่ติดอยู่กับอัตตาหรือความทุกข์ สุดท้าย การดำเนินชีวิตด้วยธรรมะและความว่างไม่ได้หมายความว่าต้องละทิ้งความสุขหรือความรับผิดชอบต่อสังคม แต่เป็นการดำเนินชีวิตอย่างมีสติ ปัญญา และความเมตตา ทำให้เรามีความสุขที่ยั่งยืนและอยู่ร่วมกับผู้อื่นได้อย่างสงบสุขตามหลักแก่นพุทธศาสน์ที่แท้จริง
