:บ้านพระยาอรรถวิรัชวาทเศรณี:


หลายคนอาจเคยได้ยินคำว่า “เรือนมะนิลา” เวลาอ่านเรื่องบ้านโบราณ แต่ยังนึกภาพไม่ออกว่าหน้าตาเป็นยังไง สำหรับเรา เรือนมะนิลาคือบ้านไม้/บ้านกึ่งไม้ที่รับอิทธิพลสถาปัตยกรรมตะวันตกในช่วงปลายรัชกาลที่ 5 ต่อเนื่องรัชกาลที่ 6 ยุคที่กรุงเทพฯ เริ่มมีบ้านพักข้าราชการและคหบดีที่ผสมความเป็นไทยกับความสมัยใหม่ จุดเด่นคือรูปทรงบ้านดูเป็นระเบียบ มีสัดส่วนชัด และเน้น “ระเบียง” กับ “ลมผ่าน” มากๆ ถ้าจะสังเกตว่าอาคารไหนเข้าข่ายเรือนมะนิลา ลองดูองค์ประกอบเหล่านี้ (เป็นเช็กลิสต์ที่เราใช้เวลาเดินดูบ้านเก่า): 1) บ้าน 2 ชั้นเป็นหลัก (ชั้นล่างมักโปร่งกว่า) ทำให้ดูสง่าและเหมาะกับพื้นที่เมือง 2) หลังคาทรงปั้นหยา หรือปั้นหยาแทรกจั่ว ช่วยกันแดดฝนได้ดี และทำให้อาคารดู “ฝรั่ง” ขึ้น 3) ผังบ้านมักเป็นรูปตัวแอล (L) หรือมีมุขยื่นด้านหน้าเพื่อทำทางเข้าหรือห้องรับแขกเด่นๆ 4) มีระเบียงหน้า/ระเบียงรอบบ้าน ใช้เป็นพื้นที่กึ่งนอกกึ่งใน นั่งรับลมและเป็นทางเชื่อมระหว่างห้อง 5) งานไม้ฉลุ “ขนมขิง” ที่ราวระเบียง ปั้นลม และเชิงชาย เป็นลายตกแต่งยอดฮิตของยุคนั้น—มองไกลๆ จะเห็นเป็นเส้นฉลุละเอียดๆ เพิ่มความหวานให้ตัวบ้าน พอเอาเช็กลิสต์นี้มาเทียบกับบ้านพระยาอรรถวิรัชวาทเศรณี จะเข้าใจเลยว่าทำไมหลายคนถึงจัดให้อยู่ในกลุ่มเรือนมะนิลา: ตัวบ้าน 2 ชั้น ผังตัวแอล มีระเบียงทางเข้าชัดเจน หลังคาปั้นหยาและมุขหน้าที่ทำจั่วเปิด พร้อมหน้าจั่วฉลุลายและไม้ขนมขิงตามราวระเบียง/เชิงชาย รายละเอียดเหล่านี้เป็น “ภาษาสถาปัตย์” ที่บอกยุคและรสนิยมของเจ้าของบ้านได้ดีมาก ถ้าอยากเดินดูให้สนุกขึ้น เราแนะนำให้โฟกัสที่ “ขอบบ้าน” ค่ะ เช่น รอยต่อไม้ที่เชิงชาย ลายฉลุที่หน้าจั่ว และสัดส่วนของเสากับราวระเบียง เพราะสิ่งเหล่านี้มักเป็นเอกลักษณ์ที่ทำให้เรือนมะนิลาแตกต่างจากเรือนไทยยกใต้ถุนสูงแบบดั้งเดิม นอกจากนี้ ลองสังเกตว่าชายคาบ้านยื่นยาวแค่ไหน—ยิ่งยื่นมากยิ่งช่วยบังแดดและกันฝน ซึ่งเป็นการปรับแบบตะวันตกให้เข้ากับอากาศร้อนชื้นของบ้านเรา สุดท้าย ถ้าใครค้นหา “เรือนมะนิลา” แล้วอยากได้คำตอบแบบจำง่ายๆ ของเรา: เรือนมะนิลาคือบ้านยุคเปลี่ยนผ่านที่มีโครงสร้างและรูปทรงแบบตะวันตก แต่ยังใช้วัสดุและงานช่างไม้แบบไทย เน้นระเบียง โปร่งลม และตกแต่งด้วยไม้ขนมขิง—พอเจอบ้านที่มีครบๆ แบบนี้ รับรองว่าเริ่มดูบ้านโบราณสนุกขึ้นอีกเยอะ