ลูกไม่ได้จำทุกกฎที่เราตั้ง แต่เขาจะจำได้ว่า…เราเคยทำให้เขารู้สึกอย่างไร 💛

ฟีบัสเพิ่ง 4 เดือนเอง แต่ทุกวันที่เขาเริ่มมอง เริ่มเอื้อม เริ่มยิ้ม และเริ่มเรียนรู้โลก หม่ามี้กลับรู้สึกว่า การเลี้ยงลูกไม่ใช่แค่การหาคำตอบว่าเราควรทำอะไรกับเขา

เพราะในทุกสิ่งที่เราทำกับลูก อาจมีอีกคำถามหนึ่งซ่อนอยู่

“แล้วลูกกำลังเรียนรู้อะไรเกี่ยวกับตัวเอง จากวิธีที่เราดูแลเขาอยู่ทุกวัน”

บางทีสิ่งที่ลูกจะพกติดตัวไปจนโต อาจไม่ใช่กฎที่เราเคยตั้งไว้ให้เขาเลย

แต่อาจเป็นความรู้สึกว่า

“ตอนที่หนูยังเล็กมาก และยังจัดการโลกใบนี้ด้วยตัวเองไม่ได้ มีใครอยู่ตรงนั้นกับหนูไหม”

ตอนฟีบัสยังเล็กมาก หม่ามี้เคยคิดว่าการเลี้ยงลูกคงเต็มไปด้วยคำถามว่า

ต้องกินอย่างไร

ต้องนอนเมื่อไร

ต้องสอนอะไร

ต้องห้ามอะไร

ต้องวางกฎมากแค่ไหน

แต่พอได้มองเรื่องการเลี้ยงดูผ่านพัฒนาการของเด็กมากขึ้น หม่ามี้กลับรู้สึกว่า ยังมีคำถามที่ลึกกว่านั้น

ไม่ใช่แค่

“เรากำลังทำอะไรกับลูก”

แต่คือ

“เวลาที่เราทำสิ่งนั้น ลูกกำลังรู้สึกอย่างไร และกำลังเรียนรู้อะไรเกี่ยวกับตัวเองกับโลกอยู่”

ในทางจิตวิทยาพัฒนาการ นักวิจัยมักมองรูปแบบการเลี้ยงดูผ่านสองแกนสำคัญ

อย่างหนึ่งคือ ความอบอุ่นและการตอบสนองต่อเด็ก

อีกอย่างคือ การมีขอบเขต ความคาดหวัง และการกำกับพฤติกรรม

เมื่อมองสองสิ่งนี้ไปพร้อมกัน เราจึงเห็นภาพของ parenting styles ที่คุ้นเคยกันอยู่ 4 แบบ

Authoritative

Authoritarian

Permissive

และ Uninvolved

แต่สิ่งที่หม่ามี้คิดว่าน่าสนใจกว่าการจำชื่อทั้ง 4 แบบ คือการลองมองมันจากฝั่งของเด็ก

เพราะ 4 แบบนี้ไม่ใช่ป้ายที่เอาไว้แปะหน้าพ่อแม่ว่า

“บ้านนี้เป็นแบบนี้”

พ่อแม่คนหนึ่งอาจมีพฤติกรรมหลายแบบในช่วงเวลาต่าง ๆ ก็ได้

วันที่เหนื่อยมาก เราอาจเข้มกว่าปกติ

วันที่สงสารลูกมาก เราอาจยอมมากกว่าปกติ

วันที่ชีวิตวุ่นวาย เราอาจตอบสนองลูกได้น้อยกว่าที่ตั้งใจ

งานวิจัยจึงมักมองเป็นรูปแบบโดยรวมของการเลี้ยงดู มากกว่าจะตัดสินพ่อแม่จากเหตุการณ์ใดเหตุการณ์หนึ่ง

และเมื่อมองทั้ง 4 แบบผ่านสายตาของเด็ก เราอาจเห็นสิ่งที่กำลังถูกสร้างขึ้นอย่างเงียบ ๆ ในชีวิตประจำวัน

1. Authoritative — ฉันมีคนเข้าใจ และโลกก็มีขอบเขต

รูปแบบนี้มีทั้งความอบอุ่นและขอบเขต

เด็กได้รับการรับฟัง การตอบสนอง และความรู้สึกว่าความต้องการของเขามีความหมาย

ขณะเดียวกัน ผู้ใหญ่ก็ยังวางกติกาและความคาดหวังที่เหมาะกับวัย

มันไม่ใช่การปล่อยให้ลูกทำทุกอย่างเพราะรัก

และไม่ใช่การควบคุมทุกอย่างเพราะกลัวลูกทำผิด

แต่มันคล้ายกับการบอกว่า

“หม่ามี้รู้ว่าหนูไม่ชอบสิ่งนี้นะ แต่สิ่งนี้ยังต้องทำ และหม่ามี้จะอยู่ช่วยหนูผ่านมันไป”

เด็กจึงไม่ได้เรียนรู้เพียงว่า

“ฉันต้องเชื่อฟัง”

แต่ค่อย ๆ ได้เรียนรู้ว่า

“ความรู้สึกของฉันมีความหมาย และโลกก็มีขอบเขตที่ฉันต้องเรียนรู้”

สำหรับเด็กเล็ก เรื่องนี้สำคัญมาก เพราะความสามารถในการควบคุมอารมณ์และพฤติกรรมยังอยู่ระหว่างการพัฒนา

เด็กไม่ได้เกิดมาพร้อมความสามารถที่จะสงบตัวเองได้ทุกครั้งที่กลัว โกรธ ผิดหวัง หรือถูกขัดใจ

ในช่วงแรก ผู้ใหญ่จึงต้องช่วยทำหน้าที่ตรงนี้ให้ก่อน

ลูกกำลังร้อง

ผู้ใหญ่ช่วยปลอบ

ลูกกำลังโกรธ

ผู้ใหญ่ช่วยทำให้สถานการณ์ปลอดภัย

ลูกยังหยุดตัวเองไม่ได้

ผู้ใหญ่ช่วยตั้งขอบเขต

ลูกเริ่มทำอะไรได้เอง

ผู้ใหญ่ค่อย ๆ เปิดพื้นที่ให้ลอง

ประสบการณ์เล็ก ๆ ที่เกิดขึ้นซ้ำ ๆ เหล่านี้มีส่วนช่วยให้เด็กค่อย ๆ พัฒนาความสามารถในการกำกับอารมณ์และพฤติกรรมของตัวเอง

จากวันที่ต้องยืมความสงบจากผู้ใหญ่

ค่อย ๆ กลายเป็นวันที่สามารถสร้างความสงบนั้นขึ้นมาด้วยตัวเองได้มากขึ้น

เพราะฉะนั้น วินัยกับความรักจึงไม่จำเป็นต้องอยู่คนละฝั่งกัน

ขอบเขตที่เหมาะสมไม่ได้มีไว้เพื่อทำให้เด็กกลัว

แต่มันช่วยให้เด็กเรียนรู้ว่า

โลกมีโครงสร้าง

การกระทำมีผลตามมา

และความผิดหวังสามารถเกิดขึ้นได้ โดยที่เรายังปลอดภัย

ฟีบัสอาจยังไม่เข้าใจเหตุผลทั้งหมดในวันนี้

แต่ประสบการณ์ที่เกิดขึ้นซ้ำ ๆ กำลังค่อย ๆ สอนเขาว่า

“เวลาฉันต้องการความช่วยเหลือ มีคนรับฟัง”

“เวลาฉันยังจัดการตัวเองไม่ได้ มีคนช่วยฉัน”

และ

“แม้จะมีขอบเขต ความรักก็ไม่ได้หายไป”

2. Authoritarian — ขอบเขตชัด แต่พื้นที่ของความรู้สึกมีน้อยกว่า

รูปแบบนี้ก็มีความคาดหวังและขอบเขตสูง

แต่จุดต่างสำคัญคือ น้ำหนักของการเลี้ยงดูมักอยู่ที่การเชื่อฟัง การควบคุม และอำนาจของผู้ใหญ่มากกว่า

ผู้ใหญ่บอก

เด็กทำ

กฎคือกฎ

และบางครั้งพื้นที่สำหรับการอธิบาย การพูดคุย หรือมุมมองของเด็กอาจมีน้อยกว่า

เด็กจึงอาจเรียนรู้ได้อย่างรวดเร็วว่า

“ฉันต้องทำตาม”

แต่เมื่อไม่มีผู้ใหญ่อยู่ตรงนั้น เขาจะใช้ความเข้าใจของตัวเองตัดสินใจอย่างไร

เพราะเป้าหมายของพัฒนาการไม่ได้มีเพียงการทำให้เด็กเชื่อฟัง

เด็กยังต้องค่อย ๆ พัฒนาความสามารถในการยับยั้งตัวเอง เข้าใจอารมณ์ คิดถึงผลของการกระทำ และตัดสินใจด้วยตัวเอง

โดยเฉพาะเมื่อการควบคุมพึ่งพาความกลัว การทำให้อับอาย หรือการลงโทษรุนแรง เด็กอาจเรียนรู้ได้ว่า

“ถ้าฉันทำผิด ฉันจะถูกลงโทษ”

แต่สิ่งนั้นไม่จำเป็นต้องหมายความว่าเขาได้เรียนรู้ไปพร้อมกันว่า

“ฉันกำลังรู้สึกอะไร”

“ทำไมสิ่งนี้จึงสำคัญ”

หรือ

“ครั้งหน้าฉันจะจัดการตัวเองอย่างไร”

นี่จึงเป็นความแตกต่างที่ละเอียดระหว่างการควบคุมพฤติกรรม กับการค่อย ๆ สร้างความสามารถในการควบคุมตัวเอง

อย่างแรกอาจช่วยให้เด็กหยุดพฤติกรรมได้ในตอนนั้น

แต่อีกอย่างกำลังพาเด็กไปสู่วันที่เขาสามารถหยุดและเลือกได้ด้วยตัวเอง

และเมื่อเด็กโตขึ้น ความแตกต่างนี้ยิ่งมีความหมาย

เพราะวันหนึ่งจะไม่มีพ่อแม่ยืนอยู่ข้าง ๆ ในทุกสถานการณ์

สิ่งที่เราอยากให้ติดตัวลูกไปจึงไม่ใช่เพียงเสียงว่า

“ห้ามทำ”

แต่อยากให้ค่อย ๆ กลายเป็นเสียงข้างในของเขาเองที่บอกได้ว่า

“ฉันรู้ว่าทำไมสิ่งนี้ถึงสำคัญ และฉันเลือกได้ว่าจะทำอย่างไร”

3. Permissive — ความรักเต็มไปหมด แต่ขอบเขตอาจน้อยเกินไป

รูปแบบนี้มีความอบอุ่นและการตอบสนองต่อเด็กสูง

ผู้ใหญ่อาจเข้าใจความรู้สึกของลูกมาก

ไม่อยากให้ลูกเสียใจ

ไม่อยากเห็นลูกร้อง

อยากให้ลูกมีอิสระ

และอยากเคารพความต้องการของลูก

ทั้งหมดนี้เกิดขึ้นจากความรักได้ทั้งนั้น

แต่ความรักกับการตามใจไม่ใช่สิ่งเดียวกัน

เพราะเด็กต้องการทั้งพื้นที่สำหรับความรู้สึก และพื้นที่สำหรับการเรียนรู้ว่าบางสิ่งไม่สามารถทำตามความต้องการได้เสมอ

ลูกโกรธได้

แต่ตีคนอื่นไม่ได้

ลูกไม่อยากหยุดเล่นได้

แต่ผู้ใหญ่ก็ยังต้องช่วยกำหนดเวลาพักและเวลานอนที่เหมาะสม

ลูกอยากได้ทุกอย่างได้

แต่ไม่ได้หมายความว่าจะได้ทุกอย่าง

การบอกว่า “ไม่ได้” จึงไม่ได้แปลว่า

“หม่ามี้ไม่เข้าใจหนู”

บางครั้งมันอาจแปลว่า

“หม่ามี้เข้าใจว่าหนูอยากได้มากแค่ไหน และหม่ามี้จะช่วยหนูรับมือกับความผิดหวังนี้เอง”

ตรงนี้สำคัญมาก

เพราะเด็กเล็กยังไม่สามารถกำกับความต้องการและอารมณ์ของตัวเองได้เท่าผู้ใหญ่

เขาจึงต้องอาศัยผู้ใหญ่ช่วยสร้างโครงสร้างให้ก่อน

เมื่อมีขอบเขตที่ชัดและสม่ำเสมอ เด็กค่อย ๆ เรียนรู้ว่า

ความรู้สึกไม่จำเป็นต้องหายไป เพื่อให้เราทำสิ่งที่เหมาะสม

ฉันโกรธได้ และยังหยุดมือได้

ฉันเสียใจได้ และยังผ่านมันไปได้

ฉันผิดหวังได้ และยังปลอดภัย

นี่คือทักษะที่ค่อย ๆ เติบโตจากการที่ผู้ใหญ่ช่วยเด็กจัดการตัวเองซ้ำแล้วซ้ำเล่า

จนวันหนึ่งเด็กเริ่มทำสิ่งนั้นได้ด้วยตัวเอง

4. Uninvolved — เมื่อเด็กต้องการทั้งความสัมพันธ์และการนำทาง แต่ได้รับน้อยเกินไป

รูปแบบนี้ต่างจากวันที่พ่อแม่เหนื่อย หรือวันที่ดูแลลูกได้ไม่เต็มที่

เพราะทุกบ้านมีวันที่ผู้ใหญ่หมดแรง

มีวันที่ไม่ได้เล่นด้วยนานเท่าที่อยากเล่น

มีวันที่ตอบลูกช้ากว่าที่ตั้งใจ

มีวันที่อารมณ์ไม่ดี

และมีวันที่ทำได้ไม่ดีอย่างที่หวัง

สิ่งเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของความเป็นมนุษย์

Uninvolved หมายถึงรูปแบบโดยรวมที่ผู้ใหญ่มีส่วนร่วมกับชีวิตเด็กต่ำ ทั้งในด้านความอบอุ่น การตอบสนอง และการกำกับดูแล

เด็กจึงอาจไม่ได้ขาดเพียง “กฎ”

แต่อาจได้รับทั้งความสัมพันธ์และการนำทางน้อยเกินไป

ทั้งคนที่ช่วยเขารับมือกับความรู้สึก

และคนที่ช่วยเขาเรียนรู้ว่าโลกควรรับมืออย่างไร

สำหรับเด็กเล็ก ความสม่ำเสมอของผู้ดูแลจึงมีความหมายมาก

การมีคนตอบสนองเมื่อร้อง

มีคนปลอบเมื่อกลัว

มีคนพูดคุย

มีคนช่วยตั้งขอบเขต

มีคนสังเกตว่าเด็กต้องการอะไร

และมีคนกลับมาเชื่อมสัมพันธ์กันหลังจากวันที่ไม่ราบรื่น

ประสบการณ์เหล่านี้ค่อย ๆ ช่วยให้เด็กสร้างความรู้สึกว่า

“มีคนมองเห็นฉัน”

“ฉันมีความหมาย”

และ

“ฉันไม่จำเป็นต้องจัดการทุกอย่างเพียงลำพัง”

สิ่งที่หม่ามี้ชอบมากที่สุดเกี่ยวกับเรื่องนี้ คือมันทำให้เห็นว่า 4 parenting styles ไม่ได้เป็นการแข่งขันว่าแบบไหนเป็น “พ่อแม่ที่ดี” หรือแบบไหนเป็น “พ่อแม่ที่ไม่ดี”

มันเป็นเหมือนแผนที่ที่ช่วยให้เราเห็นว่า

ในความสัมพันธ์ระหว่างผู้ใหญ่กับเด็ก มีทั้งเรื่องของความอบอุ่น

และเรื่องของขอบเขต

แต่ไม่ได้หมายความว่าสองอย่างนี้ต้องคงอยู่ในรูปแบบเดิมตลอดชีวิตของลูก

เพราะเด็กเปลี่ยนไปทุกวัน

ทารกอย่างฟีบัสต้องพึ่งพาผู้ใหญ่แทบทุกอย่าง

เมื่อโตขึ้น เด็กต้องการขอบเขตที่ชัด พร้อมพื้นที่เล็ก ๆ ให้ลองเลือกและลองทำเอง

เมื่อโตขึ้นอีก พื้นที่ในการตัดสินใจก็ค่อย ๆ กว้างขึ้น

จนในวัยที่เป็นตัวของตัวเองมากขึ้น เด็กควรมีโอกาสคิด ตัดสินใจ รับผิดชอบ และเรียนรู้จากผลของการกระทำมากขึ้น ขณะที่พ่อแม่ยังคงเป็นฐานที่มั่นคงและช่วยดูแลเรื่องความปลอดภัย

ดังนั้น การเลี้ยงลูกจึงไม่ใช่การเลือกวิธีหนึ่งแล้วใช้เหมือนเดิมตลอดไป

มันคือการค่อย ๆ เปลี่ยนบทบาทของเราไปพร้อมกับการเติบโตของลูก

จากคนที่ทำให้เขาปลอดภัย

เป็นคนที่ช่วยให้เขารู้จักดูแลตัวเอง

จากคนที่ตัดสินใจแทน

เป็นคนที่ช่วยให้เขาเรียนรู้วิธีตัดสินใจ

จากคนที่คอยกำกับทุกอย่าง

เป็นคนที่ค่อย ๆ ส่งต่อการกำกับนั้นให้ลูก

และจากวันที่เราต้องช่วยเขาสงบ

กลายเป็นวันที่เขาสามารถสงบตัวเองได้มากขึ้น

นี่อาจเป็นเหตุผลว่าทำไมเรื่อง parenting จึงไม่ได้จบอยู่ที่พฤติกรรมว่าเด็ก “เชื่อฟัง” หรือ “ไม่เชื่อฟัง”

เพราะสิ่งที่กำลังพัฒนาขึ้นภายในเด็กนั้นลึกกว่านั้น

คือความสามารถในการรู้จักตัวเอง

จัดการอารมณ์

ยับยั้งพฤติกรรม

แก้ปัญหา

ตัดสินใจ

สร้างความสัมพันธ์

และค่อย ๆ รับผิดชอบชีวิตของตัวเอง

ทั้งหมดนี้ไม่ได้เกิดขึ้นจากบทสนทนาเพียงครั้งเดียว

มันเกิดจากประสบการณ์เล็ก ๆ นับพันครั้งในชีวิตประจำวัน

ตอนที่ลูกร้องแล้วมีคนมา

ตอนที่ลูกกลัวแล้วมีคนกอด

ตอนที่ลูกโกรธแล้วมีคนช่วยรักษาความปลอดภัย

ตอนที่ลูกทำพลาดแล้วมีคนช่วยให้แก้ไข

ตอนที่ลูกถูกบอกว่า “ไม่ได้” แต่ยังได้รับความรักเหมือนเดิม

และตอนที่ลูกทำอะไรได้ด้วยตัวเอง แล้วผู้ใหญ่ค่อย ๆ ถอยออกมาให้เขาภูมิใจกับสิ่งที่ตัวเองทำ

หม่ามี้เลยไม่ได้อยากเลี้ยงฟีบัสให้เป็นเด็กที่ไม่เคยโกรธ

ไม่เคยร้อง

ไม่เคยต่อต้าน

ไม่เคยผิดหวัง

หรือทำทุกอย่างถูกต้องตลอดเวลา

เพราะสิ่งเหล่านั้นไม่ใช่ชีวิตจริง

หม่ามี้อยากให้ฟีบัสเป็นเด็กที่รู้ว่า ความรู้สึกของตัวเองมีที่ยืน

และในขณะเดียวกันก็รู้ว่า ความรู้สึกทุกอย่างไม่จำเป็นต้องเป็นคนขับรถพาชีวิตไป

เขาสามารถโกรธ และยังเลือกไม่ทำร้ายใครได้

เขาสามารถผิดหวัง และยังค่อย ๆ ผ่านมันไปได้

เขาสามารถทำพลาด และยังเรียนรู้ใหม่ได้

เขาสามารถมีความต้องการของตัวเอง และยังเคารพขอบเขตของคนอื่นได้

เพราะวันหนึ่ง หม่ามี้กับป่าปี้จะไม่ได้อยู่ข้างเขาในทุกวินาทีเหมือนวันนี้

และเป้าหมายของการเลี้ยงลูกจึงอาจไม่ใช่การทำให้ลูกต้องการเราตลอดไป

แต่คือการให้สิ่งที่เรามอบให้เขาค่อย ๆ เดินทางเข้าไปอยู่ข้างในตัวเขา

จนกลายเป็นเสียงของเขาเอง

เสียงที่บอกว่า

“ฉันมีคุณค่า”

“ความรู้สึกของฉันสำคัญ”

“ฉันมีขอบเขต”

“ฉันรับมือกับความผิดหวังได้”

“ฉันทำพลาดได้ และเรียนรู้ใหม่ได้”

และที่สำคัญที่สุด

“ฉันไม่จำเป็นต้องสมบูรณ์แบบเพื่อที่จะเป็นที่รัก”

บางทีนี่อาจเป็นคำตอบของคำถามตั้งแต่ต้น

สิ่งที่ลูกจะพกติดตัวไปจนโต อาจไม่ใช่กฎข้อไหนที่เราจำได้ว่าตั้งไว้เมื่อไร

แต่อาจเป็นความรู้สึกที่เกิดขึ้นซ้ำ ๆ ตลอดวัยเด็กว่า

“ในวันที่ฉันยังจัดการโลกใบนี้ไม่ได้ มีใครบางคนคอยอยู่ตรงนั้น”

และเมื่อวันหนึ่งฟีบัสโตพอที่จะยืนได้ด้วยตัวเอง

หม่ามี้คงไม่ได้รู้สึกว่าเขาไม่ต้องการเราอีกแล้ว

แต่อาจยิ้มแล้วคิดว่า

นี่แหละ

สิ่งที่เราพยายามมอบให้เขามาตลอด

จากวันที่เขาต้องยืมความมั่นคงจากเรา

ค่อย ๆ กลายเป็นวันที่เขาสร้างความมั่นคงนั้นไว้ข้างในตัวเอง

แล้วพกมันออกไปใช้กับโลกทั้งใบด้วยตัวของเขาเอง

#ParentingStyle #เลี้ยงลูกเชิงบวก #พัฒนาการเด็ก #จิตวิทยาเด็ก #ฟีบัส