🌿 "เฉาก๊วยไทย" จากพืชป่าพื้นเมือง สู่พืชเศรษฐกิจชนิดใหม่
🌿 "เฉาก๊วยไทย" จากพืชป่าพื้นเมือง สู่พืชเศรษฐกิจชนิดใหม่ ที่มีศักยภาพในการพัฒนา 🇹🇭
รู้หรือไม่? ขนมสีดำเคี้ยวหนึบใจกลางความเย็นสดชื่นอย่าง "เฉาก๊วย" จริงๆ แล้วมีญาติพี่น้องที่เป็น "พืชท้องถิ่นไทย" อยู่เพียบ! และกำลังรอการพัฒนาสู่การใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืน
“เฉาก๊วย” เป็นคำในภาษาจีนแต้จิ๋ว หมายถึงขนมหญ้า ซึ่งในอดีตเราได้รับอิทธิพลการใช้ประโยชน์พืชชนิดนี้มาจากทางจีนตอนใต้ โดยมีการใช้ประโยชน์เฉาก๊วยทั้งด้านอาหาร เครื่องดื่ม และสมุนไพร
เนื่องจากมีสารต้านอนุมูลอิสระ มีเส้นใยที่ละลายน้ำได้ มีคุณสมบัติในการจับน้ำตาลและไขมันในระบบย่อยอาหาร บรรเทาอาการจุกเสียด ปวดท้อง คลื่นไส้ อาหารไม่ย่อย อาการไข้ ช่วยสมานผิว ขับปัสสาวะ และมีฤทธิ์ช่วยชะลอริ้วรอยแห่งวัย นอกจากนี้ยังช่วยป้องกันโรคเบาหวาน โรคหัวใจ และโรคหลอดเลือดสมองได้อีกด้วย
ชื่อพฤกษศาสตร์ของเฉาก๊วยชนิดที่มีการนำเข้าคือ 𝘗𝘭𝘢𝘵𝘰𝘴𝘵𝘰𝘮𝘢 𝘱𝘢𝘭𝘶𝘴𝘵𝘳𝘦 (Blume) A. J. Paton จัดอยู่ในวงศ์กระเพรา (Lamiaceae) มีเขตการกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติในประเทศไทยด้วยเช่นกัน แถบจังหวัดเพชรบูรณ์ ชัยภูมิ ตราด และสตูล (ศึกษาจากต ัวอย่างพรรณไม้แห้ง)
แต่ไม่พบเคยเห็นตัวอย่างจริงในธรรมชาติเลย(สมราน, การติดต่อส่วนตัว) ต่างประเทศพบที่อินเดีย เมียนมา จีน ใต้หวัน ภูมิภาคอินโดจีน คาบสมุทรมาเลเซีย อินโดนีเซีย และฟิลิปปินส์ จากการศึกษาทบทวนทางด้านอนุกรมวิธานพืชในเผ่า 𝘖𝘤𝘪𝘮𝘦𝘢𝘦 Dumort. โดย ดร.สมราน สุดดี ได้รายงานการพบพืชสกุลเฉาก๊วย (𝘗𝘭𝘢𝘵𝘰𝘴𝘵𝘰𝘮𝘢 P. Beauv.) ในประเทศไทยซึ่งเป็นพืชท้องถิ่น (Native plants) ประมาณ 23 ชนิด
จากรายงานพบว่ามีมากถึง12 ชนิด เป็นพืชถิ่นเดียว (endemic) ของประเทศไทย เช่น กะเพราถ้ำพระ (𝘗𝘭𝘢𝘵𝘰𝘴𝘵𝘰𝘮𝘢 𝘢𝘭𝘣𝘪𝘧𝘭𝘰𝘳𝘶𝘮 Suddee, A. J. Paton & J. Parn.) เห็มรัตน์ภูลังกา (𝘗𝘭𝘢𝘵𝘰𝘴𝘵𝘰𝘮𝘢 𝘩𝘦𝘮𝘳𝘢𝘵𝘪𝘢𝘯𝘶𝘮 Suddee, Puudjaa & Kiewbang) กะเพราน้ำโขง (𝘗𝘭𝘢𝘵𝘰𝘴𝘵𝘰𝘮𝘢 𝘮𝘦𝘬𝘰𝘯𝘨𝘦𝘯𝘴𝘦 Suddee) ข้าวตอกภูแลนคา (𝘗𝘭𝘢𝘵𝘰𝘴𝘵𝘰𝘮𝘢 𝘰𝘷𝘢𝘵𝘶𝘮 Suddee, A. J. Paton & J. Parn.) และห้อมป่าเมืองกาญจน์ (𝘗𝘭𝘢𝘵𝘰𝘴𝘵𝘰𝘮𝘢 𝘭𝘢𝘯𝘤𝘦𝘰𝘭𝘢𝘵𝘶𝘮 [Chermsir. ex Murata) A. J. Paton] เป็นต้น
ส่วนใหญ่พืชสกุลเฉาก๊วยมีเขตการกระจายพันธุ์ทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ภาคเหนือ และภาคตะวันตกเฉียงใต้ มักพบขึ้นตามพื้นที่ลานหินทราย หรือแอ่งหินตื้น ๆ
ลักษณะทั่วไปเป็นไม้ล้มลุกปีเดียวหรือหลายปี ลำต้นเดี่ยวหรือมักแตกกิ่งแขนงใกล้โคนต้น ใบเดี่ยว เรียงตรงข้าม ช่อดอกคล้ายช่อเชิงลด ออกตามซอกใบหรือที่ปลายยอด มีใบประดับรูปคล้ายใบ กลีบเลี้ยงรูประฆัง ขยายใหญ่เมื่อเป็นผล ปลายแยกเป็นแฉก 1-3 แฉก
กลีบดอกโคนเชื่อมติดกันเป็นหลอดปลายแยกเป็นแฉก 3-4 แฉก เกสรเพศผู้ 4 เกสร รังไข่อยู่เหนือวงกลีบ เกลี้ยง ปลายก้านยอดเกสรเพศเมียแยกเป็น 2 แฉก ผลแบบผลย่อยเปลือกแข็งเมล็ดล่อน เมล็ดขนาดเล็ก มีเมือกเมื่อเปียกน้ำ (Suddee et al., 2005; Suddee, 2010; Suddee et al., 2019)
ข้อสังเกตข้างต ้นทำให้ผู้วิจัยทราบว่ามีเฉาก๊วยไทยอีกหลายชนิดที่มีลักษณะทางชีววิทยาใกล้เคียงกัน และยังไม่เคยมีการรายงานว่าชนิดใดบ้างที่มีศักยภาพเป็นพืชทดแทนได้ นำไปสู่การส่งเสริมให้เกษตรกรมีการปลูก ขยายพันธุ์ และการเพิ่มคุณภาพของผลผลิตให้เป็นวัตถุดิบต้นเฉาก๊วยแห้งคุณภาพสูงเพื่อลดการนำเข้าสินค้าทางการเกษตรจากต่างประเทศในอนาคต
รวมไปถึงการต่อยอดเพื่อพัฒนาคุณภาพการผลิตวุ้นเฉาก๊วยหรือเพิ่มมูลค่าเป็นผลิตภัณฑ์อื่นๆ ทางเศรษฐกิจทั้งในมิติของภาครัฐและภาคเอกชน จึงเป็นโอกาสที่สำคัญในการศึกษาและวิจัยพืชป่าพื้นเมืองของประเทศไทยกลุ่มนี้
ที่มา : สำนักวิจัยการอนุรักษ์ป่าไม้และพันธุ์พืช กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช
#เฉาก๊วยไทย #สำนักวิจัยการอนุรักษ์ป่าไม้และพันธุ์พืช #สมุนไพร #กรมอุทยานแห่งชาติ #เฉาก๊วย
จากประสบการณ์ส่วนตัวในการติดตามการพัฒนาพืชเฉาก๊วยไทย ผมรู้สึกทึ่งกับศักยภาพของพืชชนิดนี้ที่มากกว่าการเป็นแค่ขนมหวานธรรมดา ๆ เช่น วุ้นเฉาก๊วยที่เราคุ้นเคย ความจริงแล้วเฉาก๊วยนั้นเป็นพืชที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานและมีความสำคัญในทางสมุนไพร เพราะมีคุณสมบัติช่วยต้านอนุมูลอิสระและส่งเสริมระบบย่อยอาหาร จึงเหมาะอย่างยิ่งสำหรับการพัฒนาเป็นสินค้าเศรษฐกิจใหม่ในยุคที่ผู้บริโภคหันมาสนใจสุขภาพมากขึ้น จากที่ได้พูดคุยกับเกษตรกรรายหนึ่งในจังหวัดชัยภูมิซึ่งได้ทดลองปลูกเฉาก๊วยท้องถิ่นแทนการนำเข้า พบว่าเฉาก๊วยไทยชนิดพื้นบ้านไม่เพียงเติบโตได้ดีในสภาพแวดล้อมท้องถิ่น แต่ยังให้ผลผลิตที่มีคุณภาพสูงและมีสารอาหารครบถ้วน เช่น เส้นใยละลายน้ำที่ช่วยบรรเทาอาการผิดปกติของระบบทางเดินอาหาร ทั้งยังช่วยควบคุมน้ำตาลและไขมันในร่างกาย สิ่งสำคัญคือการศึกษาลักษณะทางชีววิทยาและพันธุ์พืชเฉาก๊วยหลากหลายชนิดในประเทศไทย เพื่อเฟ้นหาพันธุ์ที่เหมาะสมที่สุดสำหรับการปลูกขยายพันธุ์และปรับปรุงคุณภาพผลผลิต นอกจากนี้ การต่อยอดพัฒนาผลิตภัณฑ์จากเฉาก๊วย เช่น วุ้นเฉาก๊วยหรือผลิตภัณฑ์สุขภาพต่าง ๆ ยังช่วยสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับสินค้าทางการเกษตรและอุตสาหกรรมอาหารในประเทศได้อย่างยั่งยืน ด้วยเหตุนี้ การส่งเสริมการปลูกเฉาก๊วยท้องถิ่นของไทยจึงไม่เพียงมีประโยชน์ทางเศรษฐกิจ แต่ยังช่วยอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพและรักษาองค์ความรู้พื้นบ้านเกี่ยวกับสมุนไพรให้คงอยู่สืบไป รวมทั้งช่วยลดการนำเข้าผลิตภัณฑ์จากต่างประเทศ ซึ่งเป็นอีกหนึ่งแนวทางในการสร้างความเข้มแข็งของระบบเกษตรกรรมและสุขภาพอนามัยชุมชนในอนาคต
