พระพิธีธรรม ๘ รูป
สวดเสียงประสานเป็น “คณะหลวง” สืบแบบแผนจากรัตนโกสินทร์ตอนต้น ถ่ายทอดพระธรรมด้วยระเบียบแห่งศิลป์และศรัทธา
ในพระราชพิธีพระบรมศพและพระศพ จะปรากฏ “พระพิธีธรรม” จำนวน ๘ รูป นั่งสวดพระอภิธรรมบนเตียงพระพิธีธรรม ซึ่งเป็นแบบแผนที่สืบเนื่องมาตั้งแต่รัชกาลที่ ๑
พระพิธีธรรมเหล่านี้ได้รับการคัดเลือกจากพระสงฆ์ผู้ทรงพระปริยัติธรรม มีความรู้ ความสามารถ และความชำนาญในก ารประกอบพิธีโดยเฉพาะ คือ การสวดทำนองหลวง และเป็นตัวแทนจากพระอารามสำคัญ ๑๐ แห่ง ทำหน้าที่สวดพระอภิธรรมถวายพระบรมศพ ผลัดเปลี่ยนวาระกันตลอดระยะเวลาการบำเพ็ญพระราชกุศล
การสวดเป็น “สวดคณะ” คือ สวดเป็นคู่ ๆ ผลัดรับส่งกันอย่างสม่ำเสมอ มีจังหวะและเสียงประสานเฉพาะ เรียกว่า “ทำนองหลวง” ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ของพระราชพิธี
ในอดีต พระพิธีธรรมทั้ง ๘ รูป แบ่งออกเป็น ๔ คู่ แต่ละคู่มีบทบาทเฉพาะในทำนองและช่วงของบทสวด ดังนี้
คู่ที่ ๑ — เปิดบท “อภิธรรมปิฎก” เริ่มเสียงนำของคณะ สื่อถึงการเริ่มต้นแห่งบทพระธรรม
คู่ที่ ๒ — รับเสียงต่อด้วยจังหวะหนักแน่น เพื่อคงความต่อเนื่องของบทสวด
คู่ที่ ๓ — ทำหน้าที่สอดประสานเสียงในจังหวะกลางของบท แทนความมั่นคงแห่งธรรม
คู่ที่ ๔ — ปิดท้ายบทสวดด้วยเสียงทุ้มขรึม สื่อถึงการสิ้นสุดแห่งวัฏสงสาร และการอุทิศกุศลแด่ผู้ล่วงลับ
นอกจากนี้ ในแต่ละคณะจะมี “หัวหน้าพระพิธีธรรม” ทำหน้าที่ควบคุมเสียงและจังหวะการสวดให้เป็นไปตามแบบแผนหลวง พร้อมทั้งรับสัญญาณจากเจ้าหน้าที่ “โฆษกสวด” เพื่อให้การสวดเป็นไปอย่างพร้อมเพรียงและสง่างาม
สำหรับปัจจุบัน ได้จัดพระพิธีธรรมแบ่งเป็น ๒ สำรับ (คำว่า “สำรับ” หมายถึง ชุด) โดยเจ้าพนักงานจะออกฎีกานิมนต์พระพิธีธรรมจาก ๒ พระอาราม พระอารามละ ๔ รูป รวมเป็น ๘ รูป ขึ้นเตียงสวด ซึ่งตั้งอยู่ ๒ ฝั่ง ณ มุขด้านทิศเหนือของพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท
เสียงสวดของพระพิธีธรรมจึงมิใช่เพียงเสียงสาธยายพระธรรม หากแต่เป็น “ศิลปะและศรัทธา” อันถวายฉลองพระมหากรุณาธิคุณแด่พระผู้เสด็จสู่สวรรคาลัย
แหล่งที่มา : หนังสือพระพิธีธรรม กร มการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม
กราบขอบพระคุณ : พระมหาวโรตม์ ธมฺมวโร พระพิธีธรรม วัดบวรนิเวศวิหาร ตรวจทานเนื้อหา
#คณะกรรมการฝ่ายประชาสัมพันธ์งานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ
#สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์พระบรมราชินีนาถพระบรมราชชนนีพันปีหลวง
#พระพิธีธรรม #พระราชพิธีถวายพระเพลิง
#สวดคณะหลวง #ศิลปะแห่งศรัทธา #เกร็ดในราชสำนัก
https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=pfbid02hQaEXnHvqeP2qckLYEoNYpLQQTpW6kD3EueijnJQq7gj2GgKwGx3iPjihVWAvddJl&id=100068868210272
เวลาฉันเห็นภาพพระพิธีธรรม ๘ รูปนั่งสวดพระอภิธรรมบนเตียงพระพิธีธรรม สิ่งที่สะดุดตาแทบทุกครั้งคือ “ตาลปัตร” ที่ถืออยู่ตรงหน้า หลายคนค้นหาคำว่า “การถือตาลปัตร” เพราะอยากรู้ว่าทำไมต้องถือ ถือเพื่ออะไร และมีวิธีถือที่ถูกต้องไหม เลยขอสรุปเป็นเกร็ดความรู้แบบอ่านง่ายจากที่เคยสังเกตตามงานพิธีและอ่านข้อมูลประกอบค่ะ ตาลปัตรคืออะไร และใช้ทำอะไรในพิธี? ตาลปัตรเป็นเครื่องประกอบพิธีของพระสงฆ์ ใช้ “บัง” หรือ “กำบัง” ส่วนหนึ่งของใบหน้า/ช่วงอกขณะสวด โดยเฉพาะเวลาสวดเป็นทำนอง (เช่น สวดคณะหลวงหรือทำนองหลวง) นอกจากเรื่องความสำรวมแล้ว ตาลปัตรยังเป็นสัญลักษณ์ของสมณเพศและความเป็นระเบียบแบบแผนของพิธีการ ทำให้ภาพรวมของพิธีสง่างามและพร้อมเพรียง ทำไมบางงานถึงเห็นตาลปัตรหลากสี? ตาลปัตรมีหลายแบบ ทั้งสีเรียบ สีทอง งานปักลาย หรือตราสัญลักษณ์ต่าง ๆ แล้วแต่โอกาสและหน่วยงานที่จัดถวาย ในภาพพิธีใหญ่ ๆ มักเห็น “ตาลปัตรหลากสี” เพราะแต่ละอาราม/แต่ละสำรับอาจใช้รูปแบบต่างกัน แต่หลักการถือจะคล้ายกัน คือถือให้สุภาพ ไม่บดบังเกินจำเป็น และไม่รบกวนจังหวะการสวด วิธีถือแบบที่มักเห็นในงานสวด (หลัก ๆ ที่สังเกตได้) 1) ถือให้ตาลปัตรตั้งตรงระดับอกหรือระดับใบหน้าเล็กน้อย ให้บังพอประมาณ ไม่ยกสูงจนดูเกร็ง และไม่ต่ำจนเสียความสำรวม 2) มือจับด้ามให้มั่นคง ด้ามตั้งฉากหรือเอียงเล็กน้อยตามท่านั่ง แต่ไม่แกว่งไปมา เพราะจะดึงสายตาคนดูและทำให้ดูไม่เรียบร้อย 3) เวลาสวดเป็น “สวดคณะ” ที่รับส่งกันเป็นคู่ ๆ จังหวะการหายใจและการออกเสียงสำคัญมาก การถือตาลปัตรจึงควรนิ่ง สอดคล้องกับจังหวะ ไม่ปรับท่าบ่อย มารยาทสำหรับคนทั่วไป (ถ้าต้องถือ/ส่งตาลปัตร) ถ้าเป็นฆราวาสที่มีหน้าที่จัดอุปกรณ์หรือถวาย ควรส่งด้วยความสำรวม จับที่ด้ามเป็นหลัก หลีกเลี่ยงการจับที่แผ่นตาลปัตรโดยตรง และหันด้านที่เหมาะสมให้ผู้รับ ถือเป็นการให้เกียรติและช่วยให้พิธีดำเนินไปอย่างราบรื่น สุดท้าย สิ่งที่ฉันรู้สึกจาก “การถือตาลปัตร” ในงานสวดคณะหลวงคือ มันไม่ใช่แค่ของประกอบฉาก แต่เป็นรายละเอียดเล็ก ๆ ที่สะท้อนทั้งศิลปะของพิธี เสียงประสานที่เป็นระเบียบ และความศรัทธาที่ทำให้พิธีดูสง่างามสมกับโอกาสค่ะ
