ในสมัยพุทธกาล มีพระภิกษุรูปหนึ่งชื่อพระโปฐิละ ท่านมีความรู้มีความเชี่ยวชาญในพระไตรปิฎกมาก โดยในอดีตชาติท่านได้ออกบวชและเป็นผู้ทรงจำพระไตรปิฎกในศาสนาของพระพุทธเจ้า 7 พระองค์ ในชาตินี้ท่านเป็นพระอาจารย์ของพระภิกษุ 500 รูป แต่พระโปฐิละยังเป็นพระปุถุชนอยู่ยังไม่ได้บรรลุธรรมใด ๆ

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงดำริว่า "ภิกษุนี้ ไม่มีแม้ความคิดว่า "เราจะสลัดตนออกจากทุกข์" ควรที่เราจะทำให้เธอสังเวช"ตั้งแต่นั้นพระพุทธองค์ก็ตรัสกับพระเถระนั้นว่า "มาเถิด คุณใบลานเปล่า, นั่งเถิด คุณใบลานเปล่า, ไปเถิด คุณใบลานเปล่า แม้เวลาที่พระเถระลุกไปก็ตรัสว่า "คุณใบลานเปล่าไปแล้ว"

พระโปฐิละคิดว่า "เราทรงจำไว้ซึ่งพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถา เป็นอาจารย์ของพระภิกษุ 500 รูป ถึง 18 คณะใหญ่แต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้ายังตรัสเรียกเราเนือง ๆ ว่า "คุณใบลานเปล่า"พระองค์ตรัสเรียกเราอย่างนี้ เพราะว่าเราไม่มีคุณวิเศษ มีฌานเป็นต้นแน่แท้"

ท่านจึงสังเวชใจและคิดว่า "บัดนี้ เราจะไปสู่ป่าแล้วทำสมณธรรม" ท่านเดินธุดงค์ไป 120 โยชน์ (1 โยชน์ = 16 กิโลเมตร) เข้าไปหาพระภิกษุ 30 รูป ซึ่งเป็นพระอรหันต์ผู้อยู่ในวัดป่าแห่งหนึ่ง ไหว้เจ้าอาวาสแล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงเป็นที่พึ่งของกระผม"

เจ้าอาวาส กล่าวว่า "ท่านเป็นพระธรรมกถึกเป็นอาจารย์ของพวกเรา เหตุไฉนท่านจึงพูดอย่างนี้?" แล้วบอกให้พระโปฐิละไปหาพระภิกษุรูปอื่นเจ้าอาวาสคิดว่า "พระโปฐิละนี้มีมานะคือความถือตัวเพราะมีความรู้มาก"พระภิกษุรูปนั้นก็กล่าวว่า "ท่านเป็นพระธรรมกถึกเป็นอาจารย์ของพวกเรา เหตุไฉนท่านจึงพูดอย่างนี้ ?" แล้วก็บอกให้ท่านไปหาพระภิกษุรูปอื่น พระโปฐิละถูกส่งไปหาพระภิกษุในวัดนั้นจนครบ 30 รูป ในที่สุดก็ถูกส่งให้ไปหาสามเณรอรหันต์ที่มีอายุเพียง 7 ขวบ และบวชหลังสุด

การที่พระอรหันต์ทั้ง 30 รูป ทำอย่างนี้ก็เพื่อให้มานะคือความถือตัวของพระโปฐิละลดลง พระโปฐิละประคองอัญชลีต่อหน้าสามเณรนั้นแล้วกล่าวว่า "ท่านสัตบุรุษ ขอท่านจงเป็นที่พึ่งของผม"สามเณร กล่าวว่า "ตายจริง ท่านอาจารย์ ท่านพูดอะไรนั่นท่านเป็นคนแก่ เป็นพหูสูต เหตุอะไร ๆ เป็นกิจอันผมควรรู้จากท่าน"

พระโปฐิละกล่าวว่า "ท่านสัตบุรุษ ท่านอย่าทำอย่างนี้ ขอท่านจงเป็นที่พึ่งของผมเถิด" สามเณร กล่าวว่า"ท่านขอรับ หากท่านอดทนต่อโอวาทได้ผมจะเป็นที่พึ่งของท่าน" พระโปฐิละ กล่าวว่า"ท่านสัตบุรุษเมื่อท่านกล่าวว่า "จงเข้าไปสู่ไฟ" ผมจะเข้าไปแม้สู่ไฟทีเดียว"

สามเณรจึงทดสอบดูโดยกล่าวว่า "ท่านขอรับ ท่านจงลงไปในสระนี้ทั้งที่ยังนุ่งห่มจีวรอยู่อย่างนี้"พระโปฐิละ ก็ลงไปตามคำสั่งของสามเณรเมื่อชายจีวรเปียกสามเณรจึงกล่าวว่า "แค่นั้นพอแล้ว ท่านขอรับ"แล้วกล่าวธรรมว่า "ท่านผู้เจริญ ในจอมปลวกแห่งหนึ่ง มีช่องอยู่ 6 ช่องในช่องเหล่านั้นเหี้ยเข้าไปภายในทางช่องๆ หนึ่ง ผู้ประสงค์จะจับมัน จึงอุดช่องทั้ง 5 ที่เหลือ ทำลายช่องที่ 6 แล้ว จึงจับเอาทางช่องที่มันเข้าไปบรรดาทวารทั้ง 6 ท่านจงปิดทวารทั้ง 5 อย่างนั้นแล้วจงเริ่มตั้งกัมมัฏฐานไว้ในมโนทวาร"

เพียงแค่พระโปฐิละได้ยินหลักกัมมัฏฐานเท่านี้ ก็เข้าใจแจ่มแจ้งในทันที ดุจการลุกโพลงขึ้นของดวงประทีปเพราะท่านเป็นพหูสูตศึกษามามาก พระโปฐิละกล่าวว่า "ท่านสัตบุรุษ คำแนะนำเท่านี้แหละพอละ" แล้วบำเพ็ญสมณธรรมทำใจให้เป็นสมาธิหยุดนิ่งไปตามลำดับ

ขณะนั้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ที่วัดพระเชตวัน ห่างจากวัดนั้นประมาณ 120 โยชน์ (1 โยชน์ = 16 กิโลเมตร)ทรงเห็นเหตุการณ์นั้นแล้วดำริว่า "ภิกษุนั้นเป็นผู้มีปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน" แล้วทรงเปล่งพระรัศมีไปประหนึ่งประทับอยู่ต่อหน้าพระโปฐิละและตรัสว่า "โยคา เว ชายะตี ภูริ อะโยคา ภูริสังฺขะโย เอตัง เทฺวธา ปะถัง ญัตฺวา ภะวายะ วิภะวายะ จะตะถัตฺตานัง นิเวเสยฺยะ ยะถา ภูริ ปะวัฑฺฒะติ"

แปลว่า "ปัญญาย่อมเกิดเพราะการประกอบแลความสิ้นไปแห่งปัญญาเพราะการไม่ประกอบบัณฑิตรู้ทาง 2 แพร่งแห่งความเจริญและความเสื่อมนั่นแล้ว พึงตั้งตนไว้โดยประการที่ปัญญาจะเจริญขึ้นได้" เมื่อจบพระธรรมเทศนา พระโปฐิละก็ได้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์

คำอธิบาย และอ้างอิง

1. มานะ คือ ความถือตัว เป็นกิเลสหยาบที่จะต้องละออกก่อน จึงจะละกิเลสขั้นละเอียดจนเป็นพระอรหันต์ได้ หากพระโปฐิละยังมีมานะถือตัวว่า ตนมีความรู้มาก ก็จะไม่ขอคำแนะนำเรื่องหลักกัมมัฏฐานจากสามเณรอรหันต์หรือพระภิกษุรูปอื่น เมื่อคิดเช่นนี้ก็จะไม่มีทางบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ได้ เพราะความรู้ปริยัติเป็นแค่แผนที่ ผู้ที่ยังไม่เคยไปถึงสถานที่จริง มีแค่แผนที่ก็อาจไปไม่ถูกเพราะอาจจะดูไม่ออกหรือไม่ได้เข้าใจแผนที่ทั้งหมด

2. คำอุปมาที่ว่า "จอมปลวกแห่งหนึ่ง มีช่องอยู่ 6 ช่อง..." นั้น เปรียบเทียบกับทวารทั้ง 6 คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ, การปิดทวารทั้ง 5 คือ การปิดการรับรู้ทางตา หู จมูก ลิ้น และกาย , การเริ่มตั้งกัมมัฏฐานไว้ในมโนทวาร คือ คำว่า มโนทวาร ก็คือ ใจ หมายถึง การทำสมาธิ ทำใจให้หยุดนิ่งไปตามลำดับนั่นเอง

3.ประโยคที่ว่า "ปัญญาย่อมเกิดเพราะการประกอบ" ปัญญาในที่นี้หมายถึง ภาวนามยปัญญา คือ ปัญญาที่เกิดจากการทำสมาธิ คำว่า ประกอบในที่นี้หมายถึงการทำสมาธินั่นเอง ในขณะที่พระโปฐิละฟังธรรมจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ใจของท่านก็เป็นสมาธิหยุดนิ่งไปตามลำดับจนได้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ในที่สุด

4. พระไตรปิฎกและอรรถกถาแปล ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย เล่ม 43 หน้า 118 - 122

กราบขอบพระคุณข้อมูลแหล่งที่มา:เพจธรรมะในพระไตรปิฎก โดยพระมหา สมคิด ชยาภิรโต