PETRODOLLAR: KHI DẦU MỎ GIÚP ĐỒNG USD SỐNG KHỎE SAU CÚ SỐC NIXON

(CHIẾN TRANH LẠNH CÒN NÓNG # 3 )

Ngày 15/8/1971, Tổng thống Mỹ Richard Nixon lên truyền hình và ném một quả bom vào trật tự tài chính thế giới. Ông tuyên bố đình chỉ việc chuyển đổi USD sang vàng theo tỷ lệ 35 USD một ounce. Nói đơn giản: từ sau Thế chiến II, thế giới tin vào USD vì USD gắn với vàng. Còn từ khoảnh khắc ấy, USD không còn trực tiếp đổi được ra vàng nữa. Hệ thống Bretton Woods tan rã.

Vấn đề là: nếu USD không còn được neo vào vàng, điều gì sẽ tiếp tục khiến cả thế giới cần USD? Câu trả lời dần hiện ra trong thập niên 1970: Dầu mỏ.

***

Sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973, Mỹ và Ả Rập Xê Út bước vào một cuộc mặc cả chiến lược. Washington cần dầu ổn định, cần giữ vai trò trung tâm của đồng USD. Riyadh cần an ninh, vũ khí, công nghệ và một người bảo trợ đủ mạnh giữa Trung Đông đầy bất ổn.

Năm 1974, hai bên thiết lập các cơ chế hợp tác kinh tế, quân sự và kỹ thuật. Từ đây, quan hệ Mỹ – Saudi bước sang một tầng mới: Mỹ bảo trợ an ninh, còn Saudi trở thành trụ cột dầu mỏ quan trọng trong trật tự do Mỹ dẫn dắt.

Người ta thường gọi trật tự ấy là “petrodollar” — đô la dầu mỏ.

Nhưng cần nói cho rõ: petrodollar không phải là một tờ tiền riêng, cũng không đơn giản là một hiệp ước công khai ghi rằng “mọi thùng dầu trên thế giới bắt buộc phải bán bằng USD”. Hiểu đúng hơn, đó là một vòng tuần hoàn quyền lực: Dầu mỏ được định giá chủ yếu bằng USD. Các nước muốn mua dầu thường cần USD. Các nước xuất khẩu dầu, đặc biệt là Saudi, thu về một lượng USD khổng lồ. Rồi chính số USD ấy lại được tái đầu tư vào trái phiếu, ngân hàng và thị trường tài chính Mỹ.

Tiền đi từ người mua dầu sang các nước xuất khẩu dầu.

Rồi từ các nước xuất khẩu dầu, nó chảy ngược về Mỹ.

Đó là “petrodollar recycling” - tái tuần hoàn đô la dầu mỏ.

Và chính vòng tuần hoàn ấy giúp USD tiếp tục có nhu cầu toàn cầu cực lớn, ngay cả sau khi đã rời khỏi vàng.

***

Nó cho thấy quyền lực Mỹ không chỉ nằm ở tàu sân bay, căn cứ quân sự hay bom hạt nhân. Nó còn nằm ở khả năng biến một tài nguyên sống còn của thế giới thành cái neo mới cho đồng tiền của mình.

Với Saudi, đổi lại là an ninh, vũ khí và vị thế đặc biệt trong quan hệ với Washington nói riêng và với toàn cầu.

Với Mỹ, đổi lại là một trật tự trong đó cả thế giới càng cần dầu, thì càng khó thoát khỏi USD.

***

Tất nhiên, câu chuyện này không nên được kể như một âm mưu đơn giản kiểu “Mỹ ra lệnh cho thế giới dùng đô la”. Thực tế phức tạp hơn nhiều: USD đã là đồng tiền thương mại lớn từ trước, thị trường tài chính Mỹ sâu và rộng, còn dầu mỏ chỉ là một trong những lực đẩy khiến vị thế ấy bền hơn.

Nhưng dù nhìn theo cách nào, thập niên 1970 vẫn là một bước ngoặt.

Sau năm 1971, USD mất vàng làm điểm tựa.

Sau năm 1973–1974, dầu mỏ giúp USD tìm được một điểm tựa mới.

Và từ đó, trong thế giới Chiến tranh Lạnh, có một sự thật rất lạnh lùng:

Ai kiểm soát được dòng dầu, người đó không chỉ kiểm soát năng lượng. Người đó còn chạm vào mạch máu của tiền tệ toàn cầu.

#tienvinhsusu #lichsu #lichsuthegioi #usa #saudi_arabia #petrodolar