บาลีไวยากรณ์ : นิบาต

๓. นิบาต

นิบาต คือ ศัพท์ที่ตกลงระหว่างนามศัพท์บ้าง กิริยาศัพท์บ้าง มีรูปคงเดิม ในลิงค์ทั้ง ๓ ในวิภัตติทั้ง ๗ และในวจนะทั้ง ๒ แบ่งเป็น ๓ กลุ่ม คือ

๑) นิบาตมีอรรถเดียวกัน

๒) นิบาตหลายอรรถ

๓) นิบาตในอรรถต่างๆ

กลุ่มที่ ๑ นิบาตมีอรรถเดียวกัน

กลุ่มนิบาตหลายศัพท์มีอรรถเดียวกันนี้ บางตัวมีอรรถของวิภัตตินามประกอบอยู่ เรียกว่า "วิภัตยัตถนิบาต" บางตัวไม่มีอรรถของวิภัตตินามประกอบเรียกว่า "อวิภัตยัตถนิบาต"

"วิภัตยัตถนิบาต" (นิบาตมีอรรถวิภัตตินาม)

นิบาตที่มีอรรถของวิภัตตินาม แบ่งกลุ่มตามที่มีอรรถวิภัตติเดียวกันมี ๘ อรรถ คือ

๑. อรรถอาลปนะ

ยคฺเฆ : "ขอเดชะ" เป็นคำที่สามัญชนเรียกเจ้านายชั้นสูง,

: "ขอโอกาส" เป็นคำที่ภิกษุรูปหนึ่งขอโอกาสต่อสงฆ์

ภนฺเต : "ท่านผู้เจริญ" เป็นคำที่คฤหัสถ์หรือบรรพชิตผู้น้อย เรียกบรรพชิตผู้ใหญ่

ภทฺทนฺเต : "ท่านผู้เจริญ" เป็นคำที่คฤหัสถ์หรือบรรพชิตผู้น้อย เรียกบรรพชิตผู้ใหญ่

อาวุโส : "ผู้มีอายุ" เป็นคำที่บรรพชิตผู้ใหญ่ เรียกบรรพชิตผู้น้อย หรือเรียกคฤหัสถ์

โภ, อมฺโภ : "ผู้เจริญ" เป็นคำเรียกผู้ชายด้วยวาจาสุภาพ

ภทฺเท : นางผู้เจริญ, น้องสาว เป็นคำเรียกผู้หญิงด้วยวาจาสุภาพ

เร, อเร : เว้ย, โว้ย เป็นคำเรียกคนเลว คนชั้นต่ำ

ภเณ : พนาย เป็นคำที่เจ้านายเรียกผู้อยู่ใต้บังคับของตน

เช : แม่, เธอ เป็นคำเรียกสาวใช้

๒. อรรถปฐมา

อตฺถิ : มีอยู่

สกฺกา : อาจ, สามารถ

ลพฺภา : พึงได้, ควรได้

ทิวา : กลางวัน

ภิยฺโย : ยิ่ง

นโม : ความนอบน้อม

๓. อรรถทุติยา

ทิวา : ทั้งวัน

ภิยฺโย : ให้ยิ่ง

นโม : ซึ่งความนอบน้อม

๔. อรรถตติยา

สํ, สยํ, สามํ : ด้วยตนเอง, เอง

สมฺมา : ด้วยดี, โดยชอบ

กินฺติ : ด้วยเหตุไร

ปทโส : โดยบท

สุตฺตโส : โดยสูตร

ทุกฺขโต : โดยลำบาก

อนิจฺจโต : โดยไม่แน่นอน

ทุวิธา : โดยสองส่วน

เอกธา : โดยส่วนเดียว

๕. อรรถจตุตถี (ตเว ตุํ ปัจจัย)

กาตเว, กาตุ : เพื่อทำ

ทาตเว, ทาตุํ : เพื่อให้

กาเรตุํ : เพื่อให้ทำ

ทาเปตุํ : เพื่อให้ถวาย

๖. อรรถปัญจมี (โส โต ปัจจัย)

ทีฆโส : จากด้านยาว

โอรโส : จากฝั่งนี้

ราชโต : จากพระราชา

โจรโต : จากโจร

๗. อรรถสัตตมี

สมนฺตา : ในทุกที่, ในที่รอบๆ

สามนฺตา : ในที่ใกล้, ในที่รอบๆ

ปริโต : ในที่รอบ ๆ

สมนฺตโต : ในที่รอบๆ

อภิโต : ในข้างหน้า

เอกชฺฌํ : ในสิ่งเดียว

เอกมนฺตํ : ในที่หนึ่ง, ณ ที่สมควร

เหฏฺฐา : ในภายใต้, ภายใต้

อุปริ : ในเบื้องบน, เบื้องบน ในเบื้องบน, เบื้องบน

อโธ : ในภายใต้, เบื้องล่าง

ติริยํ : ในที่ขวาง, ขัดขวาง

สมฺมุขา : ในที่เฉพาะหน้า, ต่อหน้า

ปรมฺมุขา : ในที่ลับหลัง

อาวิ : ในที่แจ้ง

รโห : ในที่ลับ

ติโร : ในข้างหนึ่ง

อุจฺจํ : ในที่สูง

นีจํ : ในที่ต่ำ

อนฺโต : ในภายใน

อนฺตรา : ในระหว่าง

อชฺฌตฺตํ : ในภายใน

พหิทฺธา, พาหิรา, พาหิรํ, พหิ : ในภายนอก, ข้างนอก

อารา, อารกา : ในที่ไกล

ปารํ : ในฝั่งนั้น

โอรํ : ในฝั่งนี้

ปจฺฉา : ในภายหลัง

ปุเร : ในกาลก่อน

หุรํ : ในโลกอื่น ในโลกหน้า

-----

อรรถสัตตมี (โต ตฺร ถ ธิ ว หึ หํ หิญฺจนํ ห ธ ปัจจัย)

เอกโต : ในผู้เดียว

ปุรโต : ในข้างหน้า

ปสฺสโต : ในข้าง

ปจฺฉโต : ในข้างหลัง

สีสโต : บนศีรษะ

ปาทโต : บนเท้า, ที่เท้า

อคฺคโต : บนยอด

มูลโต : ที่โคน, ที่ราก, ใต้ควง

ยตฺร, ยตฺถ : ในที่ใด

ตตฺร, ตตฺถ : ในที่นั้น

สพฺพธิ : ในที่ทั้งปวง

อิห, อิธ : ในที่นี้

กุหึ, กุหํ : ในที่ไหน

กุหิญฺจนํ, กฺว : ในที่ไหน

๘. อรรถกาลสัตตมี

อถ : ครั้งนั้น

หิยฺโย : วันวาน, เมื่อวาน

ปาโต : รุ่งเช้า, ในเวลาเช้า

ทิวา : ในเวลากลางวัน

สมฺปติ : เดี๋ยวนี้, ขณะนี้

ภูตปุพฺพํ, ปุรา : ในกาลก่อน

อายตึ : ต่อไป, ข้างหน้า

อชฺช : ในวันนี้

สุเว, เสว : ในวันพรุ่งนี้

อปรชฺชุ, ปรชฺช : ในวันอื่น

ปรสฺเว : ในวันมะรืน

ปเร : ในกาลอื่น

สชฺชุ : ในขณะนั้น

สายํ : ในเวลาเย็น

กาลํ ในกาล

ทิวา : ในเวลากลางวัน

นตฺตํ : ในเวลากลางคืน

กลฺลํ : ในเวลาสมควร

นิจฺจํ, สตตํ : ในกาลเป็นนิตย์

อภิณฺหํ, อภิกฺขณํ : เนืองๆ

มุหุํ : พลัน, พล่าม

มุหุตฺตํ : ชั่วครู่, ครู่เดียว

ยทา : ในกาลใด

ตทา : ในกาลนั้น

กทา : ในกาลเช่นไร

สทา : ในกาลทุกเมื่อ

_______

#บาลี #ไวยากรณ์ #ภาษา #นิบาต #นิติเมธี