อาศัยอำนาจตาม คืออะไร?

หลายคนค้นหา “กฎหมายคืออะไร” แล้วไปเจอเอกสารราชการเต็มไปหมด เลยรู้สึกว่ากฎหมายเป็นเรื่องไกลตัว แต่จริง ๆ มันคือ “กติกา” ที่รัฐกำหนดเพื่อให้สังคมอยู่ร่วมกันได้ และในงานราชการ กติกานี้จะถูกเขียนเป็นลำดับชั้นชัดเจน ทำให้เวลาออกคำสั่งหรือประกาศต้องมีที่มาที่ไป มุมที่เราอยากเติมให้เข้าใจมากขึ้นคือ “คำว่าอาศัยอำนาจตาม” มักโผล่คู่กับคำว่า “พระราชบัญญัติ” (พ.ร.บ.) ซึ่งเป็นกฎหมายที่รัฐสภาออกมา ใช้บังคับทั่วไป พอหน่วยงานจะทำอะไรที่กระทบสิทธิ/หน้าที่คน เช่น ออกระเบียบ กำหนดหลักเกณฑ์ ตั้งคณะกรรมการ สั่งการภายใน ฯลฯ ก็ต้องอ้างว่าได้รับอำนาจจาก พ.ร.บ. ไหน และ “มาตรา/ข้อ” ไหน ไม่ใช่เขียนตามความเห็นส่วนตัว ถ้าอ่านเอกสารราชการให้จับประเด็นง่าย ๆ เราใช้เช็กลิสต์นี้ค่ะ 1) เปิดมาดูว่า “อาศัยอำนาจตาม...” อ้างกฎหมายอะไร (ชื่อ พ.ร.บ./กฎ/ระเบียบ) 2) ดูเลข “มาตรา” หรือ “ข้อ” ที่อ้างถึง ว่าให้อำนาจเรื่องอะไร (เช่น ให้ออกประกาศ/แต่งตั้ง/กำหนดหลักเกณฑ์) 3) ดูว่า “ผู้ลงนาม” เป็นคนที่กฎหมายให้อำนาจจริงไหม (เช่น นายกเทศมนตรี/อธิบดี/ผู้ว่าฯ) 4) ดูขอบเขตการบังคับใช้—ใช้กับใคร ใช้เมื่อไร มีวันมีผลหรือไม่ อีกคำที่คนมักสงสัยคือ “กฎหมายไทยมีกี่มาตรา” จริง ๆ ไม่มีตัวเลขตายตัวค่ะ เพราะแต่ละฉบับมีจำนวนมาตราไม่เท่ากัน บาง พ.ร.บ. มีไม่กี่สิบมาตรา บางฉบับยาวเป็นร้อยมาตรา และยังมีการแก้ไขเพิ่มเติมเรื่อย ๆ สิ่งสำคัญจึงไม่ใช่จำจำนวนรวม แต่คือดู “ฉบับที่อ้างอิง” ให้ตรงปีและฉบับแก้ไขล่าสุด ส่วนคำค้นแนว “วิธีแก้ไขเอกสารราชการ” ถ้าเป็นการแก้ไขคำสั่ง/ประกาศที่ออกไปแล้ว โดยหลักมักทำได้ผ่านการออก “คำสั่งแก้ไขเพิ่มเติม/คำสั่งยกเลิก” หรือ “ประกาศแก้ไข” พร้อมระบุฐานอำนาจเหมือนเดิม และต้องทำเป็นลายลักษณ์อักษรชัดเจน (ไม่ใช่แก้ด้วยการขีดทับเฉย ๆ) แต่รายละเอียดขึ้นกับประเภทเอกสารและระเบียบของหน่วยงานนั้น ๆ สรุปคือ ถ้าเราเข้าใจความหมายของ “อาศัยอำนาจตาม” แล้ว เวลาอ่านเอกสารราชการจะไม่หลงทาง เพราะเราจะตามไปดูได้ว่าเอกสารนั้น “ยืนอยู่บนกฎหมายอะไร” และลดโอกาสเจอคำสั่งที่ไม่มีฐานอำนาจจนถูกโต้แย้งภายหลังค่ะ