ในการทำสมาธิภาวนา เราต้องเป็นเพื่อนกับตัวเอง ต้องเคารพนับถือตัวเอง และต้องยอมอยู่กับตัวเอง โดยไม่มีสิ่งใดมากระตุ้นจิตกระตุ้นอารมณ์ ไม่ต้องกลบเกลื่อนความจริงโดยอาศัยความสนุกสนานจากภายนอก ฉะนั้น ถ้าเรารู้สึกว่าตัวเองไม่ดี ไม่อยากอยู่กับตัวเอง สมาธิจะเกิดได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า ศีลเป็นฐานของสมาธิ
และในทำนองเดียวกัน สมาธิเป็นฐานของปัญญา ทำไมจึงเป็นเช่นนั้น เป็นไปไม่ได้หรือที่เราจะไ ม่ใช้สมาธิเลย จะใช้แต่ความคิดและความฉลาดในชีวิตประจำวันของตัวเอง บางคนอ่านหนังสือมากจนรู้ทุกสิ่งทุกอย่างแล้ว ยังจำเป็นต้องนั่งสมาธิด้วยหรือ ความ สำคัญหรือความจำเป็นของสมาธิอยู่ที่ว่า สมาธิทำให้จิตใจนิ่ง แน่วแน่ มั่นคงอยู่ในปัจจุบัน
นักปราชญ์ท่านหนึ่งเปรียบจิตใจของเรากับมีด ท่านว่าปัญญาเหมือนความคมของมีด ส่วนสมาธิเหมือนน้ำหนักของมีด ถ้ามีดมีแต่ความคม ไม่มีน้ำหนัก มันจะตัดไม่ลึก ถ้ามีน้ำหนัก แต่ไม่มีความคม มันก็ตัดไม่ขาด ฉะนั้น สมาธิจึงมีความสำคัญในการเตรียมจิตใจให้ได้ใช้ปัญญาอย่างคล่องแคล่วและได้ผล ถ้าจิตใจขาดสมาธิ ปัญญาก็มักจะเป็นปัญญาระดับความคิด ซึ่งไม่มีพลังพอที่จะถอดถอนกิเลสได้
ศีลเป็นฐานของสมาธิ สมาธิเป็นฐานของปัญญา ปัญญาเป็นฐานของการหลุดพ้นจากความยึดมั่นถือ มั่นทั้งหลาย นี่เป็นหลักการสำคัญของเรา
#พระอาจารย์ชยสาโร
จากประสบการณ์ส่วนตัวที่ได้ฝึกสมาธิและปฏิบัติธรรมมาอย่างต่อเนื่อง สิ่งที่รู้สึกได้ชัดเจนคือการมีศีลเป็นฐานช่วยให้จิตใจมีความมั่นคงตั้งแต่ต้น เมื่อเราวางรากฐานด้วยศีลที่ดี เช่น การรักษาศีลห้า จะช่วยลดความฟุ้งซ่านของจิตใจและช่วยให้เราสามารถนั่งสมาธิได้ง่ายขึ้น ในช่วงที่เริ่มแรกการฝึกสมาธิอาจจะรู้สึกยากต่อการอยู่กับตนเอง เพราะจิตใจยังคงถูกรบกวนด้วยความคิดและอารมณ์ต่างๆ การยึดมั่นถือมั่นใน ภายนอก เช่น ความสนุกสนานจากสิ่งรอบตัว มักจะทำให้สมาธิแปรปรวนได้ง่าย แต่เมื่อมีศีลเป็นทิศทาง ควบคู่กับการฝึกสมาธิอย่างสม่ำเสมอ จะเกิดการนิ่งและผ่อนคลายอย่างเป็นธรรมชาติ ซึ่งทำให้จิตใจสามารถเข้าถึงความรู้แจ้งเห็นจริงได้ดีขึ้น สมาธิไม่ใช่เพียงการนั่งนิ่งๆ แต่คือการให้จิตใจมีน้ำหนักและความมั่นคงเหมือนกับมีดที่หนักและคมพร้อมกัน ในการตัดปัญหาและกิเลสต่างๆ การที่จิตใจอยู่ในสมาธิจะช่วยให้ปัญญาได้ทำงานอย่างมีประสิทธิภาพ เมื่อปัญญาพัฒนาไปเรื่อยๆ ก็จะทำให้เราเข้าใจธรรมชาติของตัวเองและโลกได้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น จนก้าวข้ามความยึดมั่นถือมั่นในสิ่งที่เคยผูกพันใจ การที่จะประสบความสำเร็จในแนวทางนี้ต้องอาศัยความต่อเนื่องและอดทน ศีล สมาธิ และปัญญาเป็นเสมือนก้าวเดินบนเส้นทางแห่งการหลุดพ้นที่ต้องเดินควบคู่กันไป จึงอยากแนะนำให้ทุกคนลองเริ่มต้นด้วยการรักษาศีลให้ดีแล้วฝึกสมาธิอย่างสม่ำเสมอ ความเปลี่ยนแปลงจะค่อยๆ ปรากฏขึ้นในชีวิต ทำให้จิตใจสงบและมีความสุขอย่างแท้จริงตามคำสอนของพระอาจารย์ชยสาโร
