ฟันผุ...ทำไมจบที่ผ่าตัดเปลี่ยนลิ้นหัวใจ?
สวัสดีค่ะเพื่อนๆ ในฐานะพยาบาลที่ดูแลผู้ป่วยโรคหัวใจวิกฤต แจงอยากจะเล่าเรื่องโรคหนึ่งที่เริ่มต้นจากสิ่งที่เราหลายคนมองข้ามอย่าง 'ฟันผุ' และมันสามารถไปทำลาย 'ลิ้นหัวใจ' จนถึงขั้นต้องผ่าตัดใหญ่ได้เลยค่ะ นั่นคือโรคภาวะเยื่อบุหัวใจอักเสบจากการติดเชื้อInfective Endocarditis (IE)หรือเรียกง่ายๆว่าลิ้นหัวใจติดเชื้อ ได้ค่ะ
สาเหตุหลัก จริงๆ ของ IE คือการที่แบคทีเรีย (หรือเชื้อโรคอื่นๆ) เข้าสู่กระแสเลือดแล้วไปเกาะที่ลิ้นหัวใจหรือผนังห้องหัวใจ โดยเฉพาะในผู้ป่วยที่มีภาวะหัวใจเสี่ยงสูงอยู่แล้ว
กลุ่มสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด คือ:
1.เชื้อแบคทีเรียที่ผิวหนัง (Staphylococcus aureus): เป็นสาเหตุที่พบบ่อยมากที่สุดในปัจจุบัน มักเข้าสู่ร่างกายผ่านทางแผลที่ผิวหนัง, การใช้อุปกรณ์ทางการแพทย์ที่สอดใส่เข้าร่างกาย เช่น สายสวนหลอดเลือด, หรือการใช้เข็มฉีดยาที่ไม่สะอาด 💉
2.เชื้อแบคทีเรียในช่องปาก (Streptococcus viridans group): นี่คือกลุ่มที่เกี่ยวข้องกับฟันผุโดยตรง 🦷 เชื้อกลุ่มนี้อาศัยอยู่ในช่องปาก เมื่อมีฟันผุรุนแรง, โรคเหงือกอักเสบ (ปริทันต์), หรือการทำฟันแล้วมีเลือดออก เชื้อเหล่านี้จะสามารถเล็ดลอดเข้าสู่กระแสเลือดได้ง่าย
3.เชื้อจากทางเดินอาหารหรือทางเดินปัสสาวะ ซึ่งแม้สาเหตุหลัก จะไม่ได้มาจากฟันผุอย่างเดียว แต่มันเป็นสิ่งที่เราป้องกันได้ด้วยตัวเราเองค่ะ และจากประสบการณ์ทำงานมาจะเจอจากสาเหตุนี้บ่อยและทำให้รู้สึกเสียดายที่ไม่ได้เริ่มต้นดูแลตัวเองค่ะ
วันนี้อยากเอาเรื่องระยะต่างๆของร่างกาย เมื่อฟันผุไม่ธรรมดามาฝากค่ะ
ด่านที่ 1: สัญญาณเตือนที่ "ช่องปาก" (จุดเริ่มต้นของเชื้อโรค)
: "ช่องปากที่มีปัญหา ก็เหมือนบ้านที่ประตูพัง โจร (เชื้อโรค) สามารถเข้าไปได้ง่ายๆ เลยค่ะ"
ให้สังเกตตัวเอง:
ปวดฟัน ฟันเป็นรู: นี่คือแผลเปิดขนาดใหญ่ในปาก
เหงือกบวมแดง มีเลือดออกง่าย (เวลาแปรงฟัน หรืออยู่ๆ ก็ออก): แสดงว่าเหงือกอักเสบ มีแผลให้เชื้อโรคแทรกซึมเข้ากระแสเลือดได้ตลอดเวลา
มีหนองที่เหงือกหรือปลายรากฟัน: นี่คือแหล่งเพาะเชื้อโรคชั้นดี
เสียวฟันมากผิดปกติ / เคี้ยวแ ล้วเจ็บ: สัญญาณว่าฟันผุลึกใกล้ถึงโพรงประสาท
คำแนะนำด่านที่ 1:
"ถ้าคุณมีอาการเหล่านี้ อย่าทน อย่าปล่อยไว้เด็ดขาด! นี่คือด่านแรกที่เราจะหยุดเชื้อโรคได้ รีบไปพบทันตแพทย์เพื่อรักษาให้สิ้นซาก ก่อนที่มันจะออกเดินทางไปที่อื่นค่ะ"
ด่านที่ 2: สัญญาณเตือนว่าเชื้อโรค "เข้าสู่กระแสเลือดแล้ว"
: "เมื่อเชื้อโรคหลุดเข้าไปในกระแสเลือดได้แล้ว ร่างกายจะเริ่มต่อสู้ เกิดอาการเหมือนเราไม่สบาย แต่เป็นแบบเรื้อรัง หาสาเหตุไม่เจอ"
ให้สังเกตตัวเอง:
มีไข้ต่ำๆ เป็นๆ หายๆ ไม่ได้ไข้สูงปรี๊ด แต่รู้สึกรุมๆ ตลอดเวลา,หนาวสั่นโดยไม่มีสาเหตุชัดเจน อ่อนเพลียมากผิดปกติ ทั้งที่ไม่ได้ทำงานหนัก,เบื่ออาหาร น้ำหนักลด
ปวดเมื่อยตามกล้ามเนื้อและข้อ
คำแนะนำด่านที่ 2:
"หลายคนมักคิดว่าเป็นแค่ไข ้หวัด หรือพักผ่อนน้อย แต่ถ้าคุณมีอาการเหล่านี้ร่วมกับปัญหาในช่องปากที่ยังไม่รักษา นี่คือธงแดง (Red Flag) ที่ต้องเอะใจ! ควรไปพบแพทย์ และที่สำคัญ ต้องแจ้งแพทย์ด้วยว่าคุณมีปัญหาเรื่องฟันหรือเหงือก เพื่อให้คุณหมอได้สืบค้นหาสาเหตุได้ถูกต้อง"
ด่านที่ 3: สัญญาณเตือนว่าเชื้อโรคไปถึง "หัวใจ" แล้ว (ภาวะลิ้นหัวใจติดเชื้อ)
: "เมื่อเชื้อโรคไปถึงหัวใจ มันจะไปเกาะกินและทำลายลิ้นหัวใจ ทำให้ลิ้นหัวใจรั่วหรือตีบอย่างรวดเร็ว หัวใจจึงทำงานหนักขึ้น จนเกิดอาการของภาวะหัวใจวายตามมา"
ให้สังเกตตัวเอง:
เหนื่อยง่าย หอบ จากที่เคยเดินขึ้นสะพานลอยได้สบายๆ กลายเป็นต้องหยุดพัก
นอนราบไม่ได้ ต้องนอนหนุนหมอนสูงๆ หรือนั่งหลับ เพราะหายใจไม่สะดวก
ใจสั่น หัวใจเต้นผิดจังหวะ
ขาบวม กดแล้วบุ๋ม,อาจมีจุดเลือดออก ที่ผิวหนัง, เยื่อบุตา หรือใต้เล็บ
คำแนะนำด่านที่ 3:
"ถ้ามาถึงด่านนี้ ถือเป็นภาวะฉุกเฉินทางการแพทย์แล้วค่ะ! อาการเหล่านี้บอกว่าหัวใจของคุณกำลังแย่ลงอย่างรวดเร็ว ต้องรีบไปโรงพยาบาลให้เร็วที่สุด การรักษาอาจไม่จบแค่ยาฆ่าเชื้อ แต่อาจต้อง 'ผ่าตัดเปลี่ยนลิ้นหัวใจ' เพื่อรักษาชีวิตไว้"
"เห็นไหมคะ ว่าจากฟันผุซี่เดียว มันสามารถเดินทางและสร้างความเสียหายได้มากมายขนาดไหน การป้องกันที่ดีที่สุดคือการตัดไฟตั้งแต่ต้นลมค่ะ"
ตรวจสุขภาพช่องปากทุก 6 เดือน แม้จะไม่มีอาการ
รีบรักษาทันที เมื่อมีปัญหาในช่องปาก
แปรงฟันและใช้ไหมขัดฟัน ให้เป็นนิสัย
สำหรับผู้ที่มีโรคลิ้นหัวใจอยู่แล้ว ต้องแจ้งทันตแพทย์ทุกครั้งก่อนทำฟัน เพื่อรับยาปฏิชีวนะป้องกันการติดเชื้อ
"ดู แลประตูบ้านของเราให้ดีนะคะ สุขภาพช่องปากดี ก็เหมือนมีปราการด่านแรกที่แข็งแรง ป้องกันโรคร้ายต่างๆ ได้อีกเยอะเลยค่ะ"
จากประสบการณ์ในวงการแพทย์และการดูแลผู้ป่วยโรคหัวใจ พบว่าการละเลยฟันผุนั้นสามารถนำไปสู่ภาวะเยื่อบุหัวใจอักเสบจากการติดเชื้อ (Infective Endocarditis - IE) ได้ ซึ่งเป็นโรคร้ายแรงที่ส่งผลถึงชีวิตและอาจต้องรักษาด้วยการผ่าตัดเปลี่ยนลิ้นหัวใจ ฟันผุที่ไม่ได้รับการรักษาอย่างเหมาะสมจะทำให้เชื้อแบคทีเรียชนิด Streptococcus viridans group ซึ่งเป็นสาเหตุหลักของ IE ในผู้ป่วยที่มีภาวะเสี่ยงสูง สามารถเข้าสู่กระแสเลือดผ่านทางเลือดออกในช่องปาก เช่น ในเวลาทำฟันหรือมีโรคเหงือกอักเสบเรื้อรัง เชื้อนี้จะไปติดที่ลิ้นหัวใจจนทำลายเนื้อเยื่อ ทำให้ลิ้นหัวใจรั่วหรือตีบ ส่งผลให้หัวใจต้องทำงานหนักมากขึ้นจนเกิดภาวะหัวใจวายเรื้อรัง การเฝ้าระวังสัญญาณเตือนที่ช่องปาก เช่น เหงือกบวมแดง มีเลือดออกง่าย ฟันเสียวรุนแรง หรือมีหนองบริเวณรากฟัน เป็นสิ่งสำคัญที่ช่วยลดความเสี่ยงของ IE รวมถึงการสังเกตอาการระบบทั่วร่างกาย เช่น มีไข้ต่ำๆ อ่อนเพลีย น้ำหนักลด หรือตัวเย็นสั่นโดยไม่ทราบสาเหตุ ควรให้ความสำคัญกับการตรวจสุขภาพช่องปากเป็นประจำทุก 6 เดือน และแปรงฟันพร้อมใช้ไหมขัดฟันอย่างถูกวิธี เพื่อช่วยลดแหล่งเชื้อโรคในช่องปาก นอกจากนี้ผู้ที่เคยมีโรคลิ้นหัวใจหรือมีความเสี่ยงควรแจ้งทันตแพทย์ทุกครั้งก่อนรับการรักษาทางทันตกรรม เพื่อรับการป้องกันโดยใช้ยาปฏิชีวนะที่เหมาะสม การดูแลสุขภาพช่องปากไม่ควรถูกมองข้าม เพราะประตูสู่อวัยวะสำคัญอย่างหัวใจนั้นอยู่ที่ช่องปากของเราเอง หากละเลยอาจต้องแลกมาด้วยการผ่าตัดเปลี่ยนลิ้นหัวใจซึ่งมีความเสี่ยงสูงและส่งผลต่อคุณภาพชีวิตอย่างมาก ดังนั้นการป้องกันตั้งแต่ต้นทางถือเป็นวิธีที่ดีที่สุดสำหรับทุกคน
ขอบคุณค่ะ