Preconscious คือ “จิตกึ่งรู้ตัว” หรือ “ระดับก่อนสำนึก” (บางตำราใช้คำว่า “ก่อนรู้ตัว”) หมายถึงข้อมูล/ความทรงจำ/ความคิดที่ตอนนี้เราไม่ได้กำลังนึกถึงอยู่แบบชัดๆ แต่สามารถ “ดึงขึ้นมา” มาอยู่ในความรู้ตัวได้ค่อนข้างง่ายเมื่อมีสิ่งกระตุ้นหรือเมื่อเราตั้งใจนึก อธิบายให้เห็นภาพแบบที่เราใช้ในห้องเรียน: ถ้าเปรียบสมองเหมือนโต๊ะทำงาน - Conscious (จิตสำนึก/รู้ตัว) = ของที่วางอยู่บนโต๊ะตอนนี้ เรากำลังใช้งานอยู่ - Preconscious (กึ่งรู้ตัว/ก่อนสำนึก) = ของที่อยู่ในลิ้นชัก ใกล้มือ เปิดหยิบมาใช้ได้ทันที - Unconscious (จิตไร้สำนึก) = ของที่เก็บอยู่ในห้องเก็บของลึกๆ จะหยิบมาได้ยากกว่า และมักต้องมีแรงกระตุ้นหรือกระบวนการช่วย ตัวอย่าง preconscious ในชีวิตประจำวัน (เจอบ่อยมาก) 1) มีคนถามว่า “เลขบัตรประชาชน/เบอร์โทรตัวเองคืออะไร” ตอนแรกไม่ได้คิดอยู่ แต่พอถามปุ๊บเรานึกออกได้ 2) เดินผ่านร้านที่เคยมาบ่อยๆ แล้วนึกได้ว่า “อ๋อ เคยมาที่นี่กับเพื่อนตอนปีที่แล้ว” ทั้งที่ก่อนหน้านั้นไม่ได้คิดถึงเลย 3) ทำข้อสอบอยู่แล้วนึกสูตรไม่ออก แต่พอเห็นคำใบ้/ตัวอย่างคล้ายๆ เดิม สูตรก็ผุดขึ้นมา แล้ว preconscious ต่างจาก unconscious ยังไง? จุดต่างหลักคือ “การเข้าถึง” ค่ะ - Preconscious: เข้าถึงได้ง่าย แค่มีคำถาม/สิ่งกระตุ้น/ตั้งใจนึกก็เรียกกลับมาได้ - Unconscious: เข้าถึงยากกว่า มักเกี่ยวกับแรงขับ ความขัดแย้ง หรือความทรงจำที่ไม่ได้อยู่ในพื้นที่ที่เรียกใช้ได้ตรงๆ ทำไมเรื่องนี้สำคัญ (เชื่อมกับการเรียน/การจำ) เวลานักเรียนบอกว่า “หนูจำไม่ได้เลย” บางทีความรู้ไม่ได้หายไป แต่อยู่ในระดับ preconscious คือยังไม่ถูกดึงขึ้นมาเป็น conscious เลยตอบไม่ได้ทันที เทคนิคที่ช่วยคือทำให้สมองมี “ตัวกระตุ้น” ที่ถูกจุด วิธีดึงข้อมูลจาก preconscious ให้ขึ้นมาง่ายขึ้น (ทำได้จริง) - ใช้คำใบ้ (cue): เขียนหัวข้อใหญ่ๆ แล้วให้สมองไล่ต่อเอง เช่น “สภาพแวดล้อม–แรง–พลังงาน” - นึกเป็นภาพ/เรื่องราว: เปลี่ยนจากคำล้วนเป็นภาพหรือเหตุการณ์ที่เคยเจอ - ทวนแบบเว้นระยะ (spaced repetition): ทำให้ข้อมูลไปอยู่ใน “ลิ้นชักที่เป็นระเบียบ” หยิบง่ายขึ้น - ตั้งคำถามปลายเปิดกับตัวเอง: “มันเกี่ยวกับอะไรนะ?” “ตัวอย่างใกล้ตัวคืออะไร?” จะช่วยเปิดทางให้ความจำโผล่ขึ้นมา สรุปสั้นๆ: preconscious คือคลังข้อมูลที่ตอนนี้เราไม่ได้คิดอยู่ แต่เรียกกลับมาได้ง่ายกว่าจิตไร้สำนึก ถ้าอยากจำได้ไวขึ้น ให้ฝึกสร้างคำใบ้และทบทวนแบบเว้นระยะ รับรองว่าเวลาสอบหรือเวลาตอบคำถามจะ “นึกออก” ง่ายขึ้นมากค่ะ