"ฌานในปุถุชน VS พระอริยะ"

ฌานในปุถุชนและอริยชนนั้นมีข้อแตกต่างกัน

ฌานในอริยชนก็แตกต่างกันไป

อริยชนได้แก่ พระโสดาบัน พระสกิทาคามี

พระอนาคามี และ พระอรหันต์

หรือเรียกว่าโลกียะฌาน และ โลกุตระฌาน

สิ่งที่ถูกรู้หรือองค์ฌานนั้นไม่ได้มีปัญหาอะไร

ปัญหาคือ สิ่งที่รับรู้

หรือ จิต มโน วิญญาน นั่นเอง

จะใช้คำไหนก็ได้

พระพุทธองค์ตรัสว่าคือไวพจน์ซึ่งกันและกัน

ใช้เรียกแทนสิ่งเดียวกัน

เห็นเหมือนกันแต่รู้สึกไม่เหมือนกัน

เพราะวิญญานไม่บริสุทธิ์

วิญญานจะบริสุทธิ์ในพระอรหันต์เท่านั้น

ในปุถุชนการกระทำฌาน

เป็นไปเพื่อการออกจากทุกข์

ยังเป็นภพ ๆ หนึ่ง

เป็นเครื่องมือให้จิตได้อิงอาศัย

เป็นคูหาเพื่อให้วิญญานไปเกิด

แต่มันเป็นภพที่ละเอียด ปราณีต

วิญญานจะเกิดการเรียนรู้ว่า

ยังมีสิ่งที่ปราณีตยิ่ง ๆ ขึ้นไป

ฌานแต่ละลำดับจะมีสิ่งหนึ่ง

ซึ่งเป็นเครืองมือที่สำคัญ คือ เอกคัตตา

หรือ จิตที่ตั้งมั่น

จิตที่ตั้งมั่น จะทำให้เกิดการรู้การเห็น

ที่เป็นกลาง ไม่เอนเอียง ไม่เอาเข้าตัว

รู้ซื่อ ๆ อย่างที่มันเป็น

จิตจึงจะเกิดการเรียนรู้ได้อย่างแท้จริง

เริ่มต้นจะเป็นการเพียรพยายาม

เพื่อให้เข้าถึงสภาพธรรมในองค์ฌาน

แต่ภายหลังเมื่อชำนิชำนาญแล้ว

จะสามารถเข้าออกได้อย่างเป็นธรรมชาติ

คือไม่ต้องใช้ความพยายามใด ๆ

เป็นธรรมชาติที่กลมกลืน

เรียกว่าเป็นวสีนั่นเอง

โดยไม่ผ่านกระบวนการคิด วิเคราะห์

ว่ากำลังอยู่ในฌานขั้นไหน ๆ อยู่

เป็นเรื่องของสภาวะธรรมล้วน ๆ

ในปุถุชนมันคือการที่จิตเคลื่อนไป

คือยังมีจิตเคลื่อนไปเกิดในรูปภพ อรูปภพ

คือ รูปฌานที่ 1 - 4 และอรูปฌานที่ 4 - 8

เมื่ออยู่ในองค์ฌานทุกข์จะดับไปชั่วขณะ

ทุกข์จะเกิดไม่ได้เลย

เมื่อเข้าออกฌานได้จนเป็นวสี จะพบว่า

องค์ฌานขั้นต่าง ๆ ก็ไม่เที่ยง

ยังมีความแปรปรวนอยู่

ยังไม่ใช่ปลายทางที่แท้จริง

ยังมีการเคลื่อนของจิต

เกิดเป็นวิญญานขันธ์ที่ยังไม่บริสุทธิ์

มีการยึดถือในตัวเองอย่างเหนียวแน่น

องค์ฌานเป็นเสมือนหลุมหลบภัยชั่วคราว

หนีจากอารมณ์ที่รุนแรง

ไปหลบในอารมณ์ที่ปราณีต

จิตยังมีความดิ้นรนอยู่

ยังไม่เห็นความจริงตามความเป็นจริง

แต่ก็เป็นบันไดให้จิตได้เรียนรู้ต่อไป

ก้าวไปสัมผัสสิ่งที่ละเอียดยิ่ง ๆ ขึ้น

หากเข้าถึงอรูปฌานแล้ว

จะเห็นเลยว่ากายกับจิตคนละส่วน

เพราะอรูปฌาน สภาพธรรมคือลมหายใจระงับ

จนลมหายใจหายไป ร่างกายดับหายไป

ส่วนใหญ่ครั้งแรกที่เข้าถึงสภาพธรรมนี้

จะเกิดอาการตกใจกลัว เพราะไม่คุ้นเคย

สิ่งที่ถูกรู้จะละเอียดยิ่ง ๆ ขึ้นไป

อรูป แปลว่า ไม่มีรูป

จุดที่สำคัญ คือ วิญญานยังไม่ดับ

ในคิริมานนทสูตร

พระพุทธองค์ได้ตรัสเปรียบเปรยเอาไว้ว่า

นิพพานโลกีย์ กับ นิพพานโลกุตระ นั้น

ประเสริฐเสมอเหมือนกัน

ต่างกันเพียงนิพพานโลกีย์

ยังไม่ได้ดับวิญญาน

เมื่อวิญญานดับก็สามารถเข้าถึง

โลกุตตระนิพพานได้

หากวิญญานไม่ดับ

ก็จะไปเกิดในพรหมโลก (อรูปพรหม)

เมื่อหมดวาระ ยังต้องวนเวียนไปในภพภูมิต่าง ๆ

ไม่มีที่สิ้นสุด

บุคคลที่เข้าสู่เส้นทางการปฏิบัติธรรม

แล้วจะปรารถนาไปพรมหมโลกนั้นไม่มีเลย

แต่ไปเพราะความหลง ไม่รู้แจ้งเห็นจริง

ยังไม่รู้แจ้งแทงตลอดในอริยสัจ ๔

ไม่เกิดวิชชา และวิมุตติ

ต้องทำให้รู้แจ้งเห็นจริงในชีวิตนี้เท่านั้น

วิธีที่จะดับวิญญาน (ดับจากความยึดถือ)

ก็คือการพิจารณาให้เห็นความไม่เที่ยง

เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาของวิญญานขันธ์

เจริญอริยมรรคมีองค์แปดให้ยิ่ง ๆ ขึ้น

ให้ถ้วนรอบ สมบูรณ์บริบูรณ์

บุคคลที่หลงในนิพพานโลกีย์

จะไม่ปฏิบัติต่อ เพราะหลงว่าถึงธรรมแล้ว

ต้องใช้คำว่า มันอดไม่ได้เลยจริง ๆ

เพราะสภาพธรรมเลิศโลกเสมอ

เหมือนกับโลกุตระนิพพานเลย

เห็นไตรลักษณ์ในทุกสรรพสิ่ง

ยกเว้นตัวเอง คือวิญญานขันธ์

เข้าถึงอรูปฌาน

และญานที่เป็นกลาง หรือ สังขารุเบกขาญาน

ทุกการกระทบในชีวิต ไม่มีกระเทือน

มันอดไม่ได้หรอกที่จะหลง

โยนิโสมนสิการด้วยปัญญาอันยิ่งจึงสำคัญมาก

ต้องหมั่นตรวจสอบตัวเองเนือง ๆ

ต้องย้อนมาให้เห็นตัวจิตเอง

ว่าจิตเองนั่นแหละที่เป็นต้นเหตุ

เป็นปัญหาของความทุกข์ทั้งปวง

จิตยึดถือในตัวเอง

จึงเกิดเป็นเรา เป็นของเรา

เป็นตัวเป็นตนของเรา

วิญญานก็เจริญงอกงาม

เป็นอาหารให้อวิชชาต่อไป

ดับวิญญานด้วยการตัดอาหาร

คือ ไม่ให้เกิดราคะ นันทิ ตัณหาในอาหาร

ได้แก่ คำข้าว ผัสสะ มโนสัญเจตนา วิญญาน

มันจะเห็นแต่ความยึดถือ

ยึดเมื่อไร ทุกข์ทันที ต้องเห็นจนมากพอจริง ๆ

แล้วมันจะเกิดการปล่อยออก คลายออกเอง

ไปตามลำดับตามธรรมชาติ

โสดาปัตติมรรค โสดาปัติผลจะเกิด

การปฏิบัติถัดจากนั้นจะง่ายขึ้น

เพราะเห็นเส้นทาง รู้เส้นทางมาแล้ว

แต่ก็ยังประกอบด้วยความหลงอยู่

การปฏิบัติในชั้นละเอียด

จะเห็นแค่ยึด กับ ไม่ยึด

ความทุกข์ที่เกิดขึ้นจะเป็นบันได

ก้าวไปสู่ความพ้นทุกข์

พระโสดาบันเป็นผู้เห็นเหตุเกิดแห่งทุกข์

ความทุกข์จะตั้งอยู่ไม่กี่ขณะ

เพราะจะย้อนไปเห็นเหตุ

คือยังมีอุปทานขันธ์อยู่

เห็นว่าไม่ใช่เราของเรา

แต่ยังหวงแหน หวงก้าง

เพราะยังไม่รู้แจ้งแทงตลอด

พระพุทธองค์เปรียบเปรยไว้ว่า

ทุกข์ที่เหลือในพระโสดาบันนั้นเล็กน้อยมาก

เท่าฝุ่นนิดหนึ่งที่ช้อนขึ้นด้วยปลายเล็บ

เทียบไม่ได้เลยกับมหาปฐพีคือกองทุกข์ที่สิ้นไปแล้ว

ทุกข์จะดับสนิทอย่างแน่นอน

เพราะเห็นเหตุอย่างแท้จริง จับทางได้แล้ว

เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในเบื้องหน้า

อย่างประมาทไม่เกิน 7 ชาติ

พระโสดาบัน : ศีลบริบูรณ์

สมาธิ และปัญญาเล็กน้อย

พระสกทาคามี : ศีลบริบูรณ์

สมาธิปานกลาง ปัญญาเล็กน้อย

พระอนาคามี : ศีลและสมาธิบริบูรณ์

ปัญญาปานกลาง

การเข้าฌานของแต่ละบุคคลแต่ละลำดับ

ต่างกันที่วิญญานถึงธรรมต่างกัน

สังโยชน์ที่เป็นเครื่องร้อยรัดจิตต่างกัน

สัญญาเวทยิตนิโรธ ตามตำรากล่าวไว้ว่า

ผู้ที่จะเข้าถึงฌานลำดับนี้ได้อย่างแท้จริง

หรือที่เป็นโลกุตระ

คือ พระอนาคามี และพระอรหันต์

ซึ่งชำนาญในสมาบัติ 8

(รูปฌาน 4 อรูปฌาน 4 )

สภาพธรรมคือ สัญญา เวทนา ดับลง

ผู้เข้านิโรธสมาบัติ วจีสังขาร

กายสังขาร และจิตตสังขาร ดับไปตามลำดับ

ปุถุชนที่เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ

ยังเป็นเพียงชั้นโลกีย์ ใช้สัญญาวิราคะ

สัญญาไม่ได้ดับลง เป็นสัญญาชั้นละเอียด

พระอรหันต์ : ศีล สมาธิ ปัญญา บริบูรณ์

เป็นธรรมชาติที่บริสุทธิ์ในทุกย่างก้าว

วิญญานบริสุทธิ์หลุดพ้น

พ้นไปจากกองทุกข์ทั้งปวง

ไม่มีการเกิดการดับของจิต มโน วิญญาน อีก

จิตหลุดพ้นจากอุปทานขันธ์

ไม่คลุกเคล้าอยู่กับขันธ์ ไม่ประกอบด้วยอวิชชาอีก

จึงมีชื่อเรียกต่างไปจากจิตที่โดยทั่วไปจะหมายถึง

จิตที่ยังประกอบด้วยอวิชชา

ที่ท่านพุทธทาสเรียกว่า "จิตเดิมแท้"

ปราศจากอวิชชา

จิตเดิมแท้ประภัสสร

แต่เศร้าหมองเพราะกิเลสที่จรมา

การปฏิบัติจะถูกต้อง ตรงทางจริง ๆ

ต่อเมื่อเกิดอรหันตมรรค อรหันตผล

คำว่า กลาง มีหลายระดับ

ผู้ที่จะเดินในทางสายกลางอย่างแท้จริง

คือ พระอรหันต์ เท่านั้น

นอกนั้นคือกำลังคลำทางอยู่

ยังเป็นผู้ศึกษาทางอยู่ ...

ผู้ที่หลงขึ้นไปอยู่ในอรูปพรหมแล้ว

จะได้ถึงโลกุตตรนิพพานนั้นช้านานยิ่งนัก

เพราะว่าอายุของ อรูปพรหมนั้นยาวนาน

จะนับว่าเท่านั้นเท่านี้มิอาจนับได้

จึงเชื่อว่านิพพานโลกีย์

ต่างกันแต่มิได้ดับวิญญาณเท่านั้น

ถ้าหากดับวิญญาณก็เป็นพระนิพพานโลกุตตรได้

ส่วนความสุขความสำราญในพระนิพพานทั้ง ๒ นั้น

ก็ประเสริฐ เลิศโลกเสมอกันไม่ต่างกัน

แต่นิพพานโลกีย์เป็นนิพพานที่ไม่สิ้นสุดเท่านั้น

เมื่อสิ้นอำนาจของฌานแล้ว

ยังต้องมี เกิดแก่เจ็บตาย

ร้ายและดี คุณและโทษ

สุขและทุกข์ยังมีอยู่ เต็มที่

เพราะเหตุนั้น ผู้ใดผู้หนึ่ง

ซึ่งจะปรารถนานิพพานพรหมไม่มีเลย

ย่อมมุ่งต่อโลกุตตรนิพพานด้วยกันทั้งนั้น

แต่ไม่รู้จักปล่อยวางวิญญาณ

จึงหลงไปเกิดเป็นอรูปพรหม

ส่วนโลกุตตรนิพพานนั้นปราศจากวิญญาณ

วิญญาณยังมีที่ใด

ความเกิดแก่เจ็บตายก็มีอยู่ในที่นั้น

โลกุตตรนิพพาน ปราศจากวิญญาณ

จึงไม่มีเกิดไม่มีแก่ ไม่มีเจ็บไม่มีตาย

มีแต่ความสุขสบาย ปราศจากอามิส

หาความสุขอันใด จะมาเปรียบด้วยนิพพานไม่มี.