ม.4 เทอม 1 ใกล้สอบแล้วมาดูสรุปย่อๆกันน Ep.2

ถ้าใกล้สอบชีววิทยา ม.4 เทอม 1 แล้วหัวข้อ “การลำเลียงสารผ่านเซลล์” ทำให้สับสน เราแนะนำให้จับ “คำถามยอดฮิต” ที่ครูชอบออก แล้วค่อยไล่เช็กว่าแต่ละแบบใช้พลังงานไหม และสารเคลื่อนที่ตามความเข้มข้นหรือทวนความเข้มข้น 1) เช็กก่อนเลย: Passive vs Active - Passive transport = ไม่ใช้พลังงาน (ATP) และส่วนใหญ่ “ตามความเข้มข้น” (มากไปน้อย) - Active transport = ใช้พลังงาน และ “ทวนความเข้มข้น” (น้อยไปมาก) หรือใช้การลำเลียงแบบเป็นถุง (vesicle) 2) Diffusion (การแพร่) ออกสอบบ่อยมาก - คือการเคลื่อนที่ของอนุภาคจาก “เข้มข้นสูง → ต่ำ” จนสมดุล - ตัวอย่างที่ชอบถาม: กลิ่นน้ำหอมกระจายทั่วห้อง / ก๊าซ O2 และ CO2 แพร่ผ่านเยื่อหุ้มเซลล์ - คำจำง่าย: “สูงไปต่ำ ไม่ต้องใช้พลังงาน” 3) Osmosis (ออสโมซิส) = การแพร่ของ “น้ำ” เท่านั้น - น้ำจะเคลื่อนผ่านเยื่อเลือกผ่านจากฝั่ง “น้ำมาก (สารละลายน้อย)” ไปฝั่ง “น้ำน้อย (สารละลายมาก)” - ข้อสอบมักถามเรื่องสารละลาย 3 แบบ: - Hypotonic: น้ำเข้าเซลล์ → เซลล์บวม/อาจแตก (โดยเฉพาะเซลล์สัตว์) - Hypertonic: น้ำออกเซลล์ → เซลล์เหี่ยว - Isotonic: น้ำเข้าออกเท่าๆ กัน → ขนาดคงเดิม 4) Facilitated diffusion (การแพร่แบบฟาซิลิเทต) - ยังเป็นแบบไม่ใช้พลังงาน และยัง “สูงไปต่ำ” เหมือนเดิม - แต่ต้องมี “โปรตีนช่วย” (ช่องโปรตีน/โปรตีนพา) เพราะโมเลกุลผ่านชั้นไขมันไม่ได้ - ตัวอย่างจำง่าย: กลูโคส, ไอออนต่างๆ ผ่านช่องโปรตีน 5) Active transport (การลำเลียงแบบใช้พลังงาน) - ใช้ ATP และมักลำเลียงทวนความเข้มข้น - ตัวอย่างดัง: ปั๊มโซเดียม-โพแทสเซียม (Na+/K+ pump) - ทริค: เห็นคำว่า “pump/ปั๊ม” ให้คิดไว้ก่อนว่าใช้พลังงาน 6) Endocytosis vs Exocytosis (ลำเลียงแบบเป็นถุง) - Endocytosis = เอา “ของเข้า” เซลล์ (สร้างถุงจากเยื่อหุ้มเซลล์) - Phagocytosis: เอาของแข็งเข้า (เช่น เม็ดเลือดขาวจับเชื้อโรค) - Pinocytosis: เอาของเหลวเข้า - Exocytosis = เอา “ของออก” เซลล์ (ถุงมาหลอมรวมกับเยื่อแล้วปล่อยออก) - ตัวอย่าง: การหลั่งเอนไซม์/ฮอร์โมนออกนอกเซลล์ ทริคก่อนสอบที่เราใช้แล้วเวิร์ก: ทำตาราง 3 ช่อง “ชื่อกระบวนการ / ใช้พลังงานไหม / ทิศทางความเข้มข้น” แล้วเติมตัวอย่างสั้นๆ ข้างๆ พอจำเป็นภาพรวมได้ ข้อสอบปรนัยจะง่ายขึ้นมาก ถ้าจะอ่านวนอีกรอบ ให้เริ่มจาก: Diffusion → Osmosis → Facilitated diffusion → Active transport → Endocytosis/Exocytosis เพราะมันเรียงจากง่ายไปยากและช่วยไม่ให้สับสนค่ะ